Tasavvuf ve tarikatlarla ilgili

F E T V A L A R

Ömer Ziyâuddîn DAĞISTÂNÎ (k.s.)

Çevirenler

Doç. Dr. İrfan GÜNDÜZ

Doç. Dr. Yakup ÇİÇEK

İ Ç İ N D E K İ L E R

İ Ç İ N D E K İ L E R ................................................................V

ÖMER ZİYÂUDDİN (K.S.) EFENDİ HAZRETLERİ.......IX

Hayatı ....................................................................................IX

Şahsiyeti ve Eserleri .............................................................X

S U N U Ş (Oğlu Prof. Yusuf Ziyaeddin BİNATLI)..............X I

BEYANÂT-I FETAVÂ-YI ÖMERİYYE Fİ'T-TARAİKI'L-ALİYYE ...................................................................XV

I. BÖLÜM

İNTİSÂB NİÇİN GEREKLİDİR? .........................................3

MEZHEP İMAMLARI VE TASAVVUFLA İLGİLERİ ......6

İRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ .................................9

Âlimlerin Mürşide İhtiyacı ..........................................11

Şeyh Niçin Gereklidir? .................................................14

İzinsiz Zikir Olur mu? .............................................16

İrşâd İzni ve İcazetnamenin Lüzûmu........................17

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHARE .................................21

İstihare Namazı Nasıl Kılınır? ..............................24

Tarikat Nasıl Alınır? ..................................................27

Biat Nedir? .....................................................................28

Bîatın Delilleri Nelerdir? ..........................................32

Haramda Biat Olur mu? ............................................35

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER NELERDİR? ........36

İrşâd İçin Kerâmet Gerekli midir? .....................38

Biatın Sünnette Yeri ................................................40

Kadınların İntisabı .....................................................41

Niçin Biat? ....................................................................43

Kadınların Biatı ve Sünnetteki Yeri ..........................46

II. BÖLÜM

HIRKA NEDİR?............................................................................51

Hırka Giyme ve Giydirmenin Sünnette Yeri ...54

Evliyâullaha Ait Eşyaya Hürmet .............................58

Hırka Giymenin Tarihçesi ........................................59

Hırka Giymenin Niyyeti................................................61

III. BÖLÜM

ZİKİR NEDİR? DELİLLERİ NELERDİR? ...................65

Hatm-i Hâcegân Zikri ...............................................70

TARİKATLARIN TEŞEKKÜLÜ ...........................................72

Tarikat Nedir? ...............................................................74

Istılah Kullanılmasının Gereği .................................75

MA'RİFET VE VUSLAT NEDİR? ........................................77

TARİKAT - ŞERİAT MÜNÂSEBETİ .................................84

Tarikat ve Amel-i Sâlih................................................86

Yakîn Mertebesine Ulaşmak Mükellefiyetleri Kaldırır mı? ...................87

ZİKİR .................................................................................................91

Câmi ve Mescidlerde Zikir .........................................92

Vecd ve Zikir ........................................................................93

Toplu Zikir ve İstimdâd ...................................................97

Zikir ve Semâ ......................................................................106

Her Yerde Her Zaman Zikir ........................................111

Zikir ve Devrân ..................................................................119

Zikrederken Kendinden Geçme ...............................123

Semâ Nedir? .........................................................................124

Tevâcüd - Vecd - Vücûd .................................................126

Zikr-i Celi ..............................................................................128

ZİKRİN FAZİLETİ VE DELİLLERİ .......................................130

Zikir ve Tesbih......................................................................133

ÖZEL ZİKİR TÜRLERİ .....................................................135

Gizli Zikir ......................................................................136

Tefekkür ............................................................................140

MUKABELE VE NİYAZ ......................................................143

IV. BÖLÜM

RÂBITA NEDİR? NASIL YAPILIR? ...............................147

Râbıta Çeşitleri ...........................................................148

Râbıtaya Karşı Çıkmanın Hükmü ........................163

Velîler ve Tasarruf .................................................171

Türbelere Hürmet ve Ölülerle Rabıta .....................176

V. BÖLÜM

TEVECCÜH NEDİR? .............................................................183

KERÂMET NEDİR? DELİLLERİ NELERDİR? ..............184

RİCÂLÜ'L-ĞAYB ........................................................................187

VELÂYET NEDİR? KAÇ ÇEŞİTTİR? ...............................188

(Oğlu)

BEYÂNÂT-I FETÂVÂ-YI ÖMERİYYE Fİ'T-TARÂİKI'L-ALİ YYE

İhsan ve iltifâtı büyük, ni'metleri nâ-mütenâhî olan Allahü Azîmüşşân'ın yüce adıyla...

Her türlü hamd; bütün kapıları açarak güçlükleri kolaylaştıran, zulmânî ve nûrânî perdeleri

aralayarak hakîkatları gösteren Cenâb-ı Zülcelâl'e...

Salât ü selâm; sevgililer sevgilisi Hazret-i Muhammed Mustafa Aleyhi Ekmeli't-tehâyâ Efendimiz

ile O'nun şerefli âl ve ashâbına...

Tarikatlar ve tasavvufla ilgili FETVÂLAR kitabı, Kur'ân-ı Azîmü'l-Bürhân ve Ahâdîs-i Nebeviyye

başta olmak üzere en güvenilir fıkıh kitaplarındanderlenmiş, Bâbü'l-meşâyih'in ileri gelenlerinden,

Alay Müftîsi eş-Şeyh el-Hâcc Hâfız Ömer Zıyâüddîn b. Abdullah ed-Dağıstânî el-Mırtî - Allah

kalblerini Mu'tî' ism-i şerifinin feyz ve bereketiyle ma'mûr kılsın - tarafından tertîb edilmiş

ve esere FETÂVÂ-YI ÖMERİYYE Fİ'T-TARÂİKI'L-ALİYYE adı verilmiştir.

Gayret bizden, tevfîk ve hidâyet, kullarını yolların en doğrusuna ileten Cenâb-ı Hak'tandır.

I. BÖLÜM

İNTİSAB

İNTİSÂB NİÇİN GEREKLİDİR?

SORU :

Şimdiye kadar olduğu gibi bundan böyle de, tasavvuf

ve tarikat büyüklerini, yol gösterici bir şeyh

ve mürşid olarak benimsemek, onlara intisâb etmek

doğru mudur? İslâmî emir ve yasaklara uygun bir

davranış mıdır?

CEVAP :

Tasavvuf ve tarikat şeyhlerini, mürşid olarak tanımak,

onların irşâd ve işâretlerine göre özümüzü, sözümüzü

ve davranışlarımızı düzenlemek şer'-i şerife

uygun, güzel ve hattâ herkes için lüzumlu bir husûstur.

Kendisine ma'nevî kir ve bulanıklıktan âzâde

«kalb-i selim» (eş-Şu'arâ (26), 89) ihsan edilmeyen kişinin,

kâmil bir şeyh ve mürşidden gönül hastalıklarından

kurtulma çârelerini öğrenip uygulaması vâciptir.

Zâhiri ilimleri öğrenmenin lüzûmuna gelince; kalbi

kirleten ve gönül hayâtını körelten duygulardan

arınabilmek için bu ilimleri öğrenmekten müstağni

kalmak mümkün değildir. Gelmiş-geçmiş büyük âlimlerin

pek çoğu, zâhiri ilimlerde kemâle erdikten sonra,

ma'nevi hayâta girmişler, seyr ü sülük sonunda

terakki ederek irşâd mevkii'ne yükselmişlerdir. (Tuhfet-

i İbn-i Hacer min kitâbi's-siyer)

«Aklı başında ve âlim olan kimselerden, doğru

4

yolu göstermelerini isteyiniz. Ki doğru yolu bulabilesiniz.

Onları dinleyin. Söz ve nasîhatlarına uyun. Gösterdikleri

yoldan dışarı çıkmayın. Aksi halde pişman

olursunuz.» -Hadîs-i Şerîf-

«Mü'min mü'minin aynasıdır.» -Hadîs-i Şerîf -

«Şeyhi olmayan kimsenin şeyhi şeytandır.»

- Bâyezîd-i Bistâmî -

Bir başka ifâde ile de:

«Kılavuzu olmayan kişinin yol göstericisi şeytandır

» denilmiştir.

Nitekim İmam Kuşeyri meşhûr Risâle'sinde şöyle

buyurmaktadır:

«Bakıcısız ve bahçıvansız, dağbaşında, kendiliğinden

büyüyen ağaç, yaprakla donansa bile meyve vermez.

Meyve verse de lezzeti, bağ ve bahçe meyvelerinin

lezzeti gibi olmaz. Böyle bir ağaç bir yerden diğer

bir yere nakledildiği zaman hem çok güzel olur, hem

de bol meyve verir. Çünkü ona emek verilmiş ve üzerinde

tasarruf vukû bulmuştur.

Şer'-i şerif, köpeklerin bile eğitilip terbiye edilebileceğini

kabûl etmiş, öldürdüğü veya yakaladığı av

hayvanının helâl olabilmesi için, bu konuda yetiştirilmesini

şart koşmuştur. Aksi takdirde sıradan bir

köpeğin getirdiği avın eti yenmez. (Rûhü'l-beyân)

Muhakkak ki köpek, hayvanların temiz olmayanlarından

biri, et ve et ürünlerine karşı da en muhteris

olanıdır. Buna rağmen o bile terbiyeyi kabûl edip

eğitilebiliyor, onun ete ve kemiğe karşı olan ihtiras

ve arzûsu kırılabiliyor da, mahlûkâtın madden ve ma'-

nen en şereflisi olan insanın bunu kabûl etmemesi nasıl

düşünülebilir? Bu yüzden meşâyih-i kirâm: «Kur-

İNTİSAB NİÇİN GEREKLİDİR 5

tarıcısı ve yol göstericisini görmeyen ve bulmayan kişi

kurtulamaz» buyurmuşlardır.

Bizim için, Rasûlüllah'ın hayâtında ta'kîb edilmesi

gereken en güzel örnekler vardır. Bu sebeple Rasûlüllah'ın

muhterem ashâbı bütün ilim, edep ve ahlâki

davranışlarını, Aleyhissalâtü vesselâm Efendimiz'den

almışlardır. Bir kısım sahâbeden «def'-i hâcet şekline

varıncaya kadar her şeyi biz AlIah'ın Rasûlü'nden öğrendik

» haberi rivayet edilmiştir.

Fahreddin-i Râzi ise: «Bizi dosdoğru yola ilet»

âyet-i kerimesinde Cenâb-ı Hakk sâdece «sırâta'l-müstakim

» ifâdesi ile iktifâ etmemiş, peşinden «Kendilerine

ni'met lütfettiğin kimselerin doğru yoluna ilet»

ibâresini ilâve etmiştir. Bu durum, müridi, vuslata,

hidâyet makamlarına ve mükâşefeye götürecek bir

yolun bulunmadığına, ancak kendisini doğru yola sevk

edecek, yanlışlık ve sapıklıktan koruyacak bir şeyh

ve mürşide uyması hâlinde hidâyetin gerçekleşebileceğine

delâlet eder demektedir.

Bu eksiklik ve ihtiyaç bütün varlıklar için geçerlidir.

Zira onların akılları hak ve hakikatin idrâkine,

doğruyu eğriden ayırma gücüne yeterli değildir. Bu

sebeple, eksik ve kendi kendine yeterli olmayan kimselere,

kendisine uyulan ve yol gösterici olan kâmil

bir mürşid gereklidir. Ki böylece onun eksik aklı, mürşidin

kâmil aklı ve doğru tavsiyeleri ile takviye edilsin.

O da böylece sa'âdetlerin yoluna ve kerâmetler

basamağına ulaşabilsin. Bu gerçeğe işâret etmek üzere:

«Önce arkadaş sonra yol» denmiştir. Adı geçen

ifâdeler ışığında: Herkes için hem hissi, hem de ma'-

nevî bir mürşidin bulunmasının zarûrî olduğu söylenebilir.

(Tefsiru'l-kebir)

6

MEZHEP İMAMLARI VE TASAVVUFLA

İLGİLERİ

SORU :

Dört büyük mezhebin kurucusu bulunan imamların

bizzat kendileri, çağdaşı olan şeyhlerden tarikat

almışlar mı? Ferdî veya toplu zikir meclislerinde onlarla

bir arada bulunmuşlar mı? Teveccüh ve mukâbele

ile yapılan niyaz merâsimlerine katılmışlar mı?

Tasavvuf ve tarikat büyüklerine karşı mütevâzı bir

tavır takınıp onlara karşı saygı ve hürmet göstermişler

midir?

CEVAP :

Mezkûr imamların hepsi de bir şeyhe intisâb etmişler

ve ondan ma'nen feyz almışlardır. Nitekim

İmam-ı A'zam Hazretleri, vefatlarından iki sene önce

kendi öğrencilerinden birine intisâb ederek tarikat

almış, vefât ederken de: «Son iki senem olmasaydı

helâk olurdum» buyurmuştur.

İmam Şâfi'î Hazretleri ise, aslen ümmî, fakat gönlü

ilm-i ledünnî ile dolu Şeybân-ı Râ'î gibi bir zâtın

önünde, anasının dizi dibinde oturan bir çocuk gibi

mütevâzı bir tavır içinde bulunur ve teveccüh için

beklerdi. Hattâ İmam-ı Hanbelî Hazretleri :

»—Yâ İmâm-ı Şâfi'i! Şeybân-ı Râ'î gibi bir ümmiye

karşı niçin bu kadar tevâzû gösteriyorsunuz?»

diye sorduğunda O:

«—Yâ imâm-ı Hanbelî! Bizim ilim ve îman konusundaki

sözlerimiz bu zâtta fi'len yaşanılan bir hâl

ve davranış şeklinde tezâhür etmiştir» diye cevap vermiştir.

Hattâ İmâm-ı Hanbelî, imtihan etmek ve ilmî

seviyesini ölçmek maksadıyla Şeybân-ı Râ'î Hazretleri'ne,

fıkhın en çetrefil mes'elelerinden birkaç soru

MEZHEP İMAMLARI VE TASAVVUFLA İLGİLERİ 7

sormuş, aldığı pek ince ve nükte dolu cevap karşısında

hayret etmekten kendini alamamış ve düşüp bayılmıştır.

Bu hâdiseden sonra da İmâm-ı Şâfi'î ile birlikte

Şeybân-ı Râ'î'nin zikir ve sohbet meclislerine katılmışlar,

diğer âlim ve öğrencilerine de süfiyye meclislerine

devam etmelerini tavsiye buyurmuşlardır.

İmam Azam Ebû Hanife rahmetullah aleyh'in vefâtından

iki sene önce sûfiyye yolunu benimseyerek

talebelerinden birine intisâb edip ondan tarikat aldığı,

vefâtı esnâsında da: «Ömrümün son iki senesi olmasaydı

Nu'man helâk olurdu» sözleriyle de bunu vecizeleştirdiği

ve ölümsüzleştirdiği bilinmelidir. (Mektûbât-

ı Rabbani)

İmam A'zam Hazretleri hadîs-i şerifte de işaret

edildiği üzere, abdest suyuyla birlikte akan günâhın

necâsetini keşfen gördüğünden, abdest alımında kullanılmış

müsta'mel suyun, tekrar abdest almak için

kullanılamıyacağına hükmetmiştir. (Şa'rânî, Mîzânü'l-

kübrâ)

İmam Şa'rânî Tabakât'ında İmam Şâfi'i ile Ahmed

b. Hanbel"in sûfiyye meclislerine devam etme ve

onların zikir ve sohbetlerinde bulunma konusunda

i'tinâ gösterdikleri, kendilerine; zikir ve sohbetten başka

meşgaleleri bulunmayan sûfilerle niçin haşir-neşir

oluyorsunuz? denildiğinde de: «Takvâ, zikir, muhabbet

ve ma'rifetten meydana gelen dini hayâtın

ana sermâyesi sûfîler nezdinde bulunmaktadır» cevâbını

verdiklerini nakletmektedir.

İmâm-i Şâfi'i Hazretleri, Şeybân-ı Râ'î'nin huzûrunda

anasının önünde diz çöken çocuğun duruş ve

oturuşu gibi saygılı bir tavır içinde bulunurdu. İmam

Ahmed b. Hanbel İmâm-ı Şâfi'î'nin yanında oturur-

8

ken bir gün Şeybân-ı Râ'î çıka geldi. Ahmed b. Hanbel:

«Bu zât, zâhiri ilimlerdeki eksikliğine rağmen hâlâ

bâtın ilmini elde etmeğe çalışıyor, bu yüzden kendisine

fıkhı birkaç mes'ele sormak istiyorum» deyince

İmâm-ı Şâfi'î: «Bunu yapma» dediyse de İmam

Ahmed b. Hanbel kendisini alamayarak Şeybân-ı

Râ'î ye:

«Beş vakit namazdan birini kazaya bırakıp, bilâhare

kazâ edeceği zaman da bu vaktin hangisi olduğunu

unutan bir kimse hakkında ne dersin? Böyle bir

kimse ne yapmalı ve nasıl davranmalıdır? diye sordu.

O'nun: «Allah'tan gâfil ve habersiz olarak yaşayan

böyle bir kimse bu hâlinden vazgeçinceye ve gafleti

unutuncaya kadar cezâlandırılmalıdır» şeklindeki cevabı

karşısında Ahmed b. Hanbel kendinden geçerek

yığılıp kaldı ve bayıldı. Ayılınca İmâm-ı Şâfi'i: «Ben

sana O'na karşı gelmemeni söylememiş miydim?»

dedi.

Başka bir zaman da develerin zekâtının nasıl verilmesi

gerektiğini sordu ve şu cevâbı aldı:

«Fıkhın sâdece ilmiyle uğraşan sizlere göre, her

beş deveye karşılık bir koyun verilir. Ama bize göre

beş devenin beşi de, hattâ varsa koyun da zekât olarak

verilir» buyurdu. «Bu konuda delilin nedir ve

dayanağın kimdir?» diye sorulunca da: «İmâmım Ebû

Bekri's-Sıddîk'tır. Zira O, bir mücâhede sırasında elinde

ve avucunda ne varsa hepsini ordunun teçhizi için

Rasûlüllaha arzettiğinde, kendisine: «Senin ve ehl ü

ıyâlin için geride ne bıraktın? diye sorulunca: «Evet

onlar için Allah ve Rasûlü'nü bıraktım» cevâbını lütfetti.

Bunun üzerine huzûrda bulunanlar hayret ve

şaşkınlık içinde kaldılar. Şeybân-ı Râ'i bir ümmi idi.

Ümmîsinin hâli böyle olunca, âlim olan sûfilerin du-

ÎRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ 9

rumunu buna göre düşünmek ve takdir etmek gerekir.

İRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ

SORU :

Büyük âlimler ve İslâm hukukçuları (fakîhler)

tarîkatlardan birine girdiler ve o tarîkat şeyhlerinden

birini yol gösterici mürsid olarak benimsediler mi?

Ma'nevî bakımdan kâmil ve mükemmil bir mürşidi

şeyh edinmek hakkında, fıkhî eserlerde açık bir hüküm

var mıdır?

CEVAP :

Vardır. Çoğu kimseler seyr ü sülûka girmişlerdir.

İmam Gazzâli, Ibnü'l-Hümâm, Suyûti, Ibn-i Hacer, Şa'-

rânî, Şürünbülâlî, Hayrüddin er-Remli, el-Hamevi,

Muhşi'l-Eşbâh, 'Izz b. Abdüsselâm, Tâcü's-sübkî, Kadı

Zekeriyyâ el-Ensâri, Şâzelî, Abdülkâdir el-Gîlânı,

Mevlânâ Câmi gibi pek çok âlim ve fakîh buna misâl

olarak verilebilir.

İmam Gazzâli başta olmak üzere, pek çok imam

ve âlim tarikatlardan birine intisâb etmiştir. Bu zâtın

İhyâu 'ulûmiddin adındaki eserine başvurulduğunda

daha detaylı ve geniş bilgi alınabilir. Durum bütün

açıklığı ile görülebilir. İbnü'l-Hümâm, es-Suyûtî, İbn-i

Hacer ve benzerleri bu meyanda zikredilebilir.

Riyâ, kendini beğenme (ucb), hased, ihtirâs ve

benzeri kötü huylar gibi kalbi hastalıklar ile bunların

mâhiyeti, sebepleri ve kurtuluş çârelerini bilmek,

bunların zıddını öğrenip yaşayarak nefsin alışkanlıklannı

kırmak ve kötülüğü âmir karakterini değiştirmek,

ilâhi takdir ve tecelliye rıza göstermece gibi güzel

hasletleri benimsemek demek olan bâtın ilmi, in-

10

sanlardan pek azına nasib olan kalb-i selim sâhipleri

dışında herkese farz-ı ayn'dır. Kesinlikle riâyeti gereken

bir husûstur.

Şeyhülislâm Zekeriyyâ el-Ensari: «Tasavvuf ve tarikat

büyükleri ile bir araya gelmeyen her fakîh, kupkuru,

katıksız bir ekmek gibidir. Zira ilim, ağır sorumluluklar

isteyen bir haslettir. Nefsin âlimlere karşı

kurduğu aldatıcı tuzaklar pek çok ve çeşitlidir. Değil

öğrenciler, çoğu zaman âlimler bile kendilerini

onun ağına düşmekten kurtaramazlar» buyurdu.

«Ma'nevî hayâtında irfân, gönül dünyâsında kemâl

isteyen kimse, yol gösterici, kâmil ve güvenilir

bir mürşid edinmelidir. Bu konuda mutaassıb olanlara

iltifât etmemelidir. Şeyhlerin en ârif ve en fazla

verâ sâhibi olanını tercih etmelidir. Şeriat ve hakikatin

inceliklerini en iyi bilen ve benimsemiş olan

takvâ sâhibi bir şeyhe bağlanıp, emir ve işâretlerine

boyun eğerek, kulluk görevlerinde şekilcilikten kurtulmalı,

ibâdetlerinden haz almaya, huşû' ve huzû'

duygusunu yakalamaya çalışmalıdır. Bu husûsiyetlere

sâhip bir mürşide rastlayan kimseye düşen, söz ve

sohbetlerinden istifâde ve istifâzaya gayret göstermek,

dinî hayâtında mükemmelliğe doğru yürümektir.

Bu durum edille-i erba'a (Kitap, sünnet, icmâ-ı

ümmet ve kıyâs-ı fukahâ) ile sâbit olduğu gibi, bütün

semâvî kitapların sarih beyânı ile de tevsik edilmektedir.

Hepsinde de tasavvuf; tarikat ve irfân yolu

şeklinde açıklanmaktadır. Gelmiş-geçmiş semavi kitapların

ve ilâhî dinlerin hepsinde durum böyle gösterilmektedir.

Bütün âlem bir araya gelse, islâmi esaslara

müstenid tasavvufun bir noktasını bozmaya ve

değiştirmeye kalksalar buna kitâbî ve şer'i bir mesned

bulamazlar. «Fıkıhta şâfi'ilerin önde gelen âlimlerin-

İRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ 11

den olan İbn-i Hâcer'in mezkûr mütalâası bu gerçeğin

açık bir ifadesidir.

Âlimlerin Mürşide İhtiyacı

SORU : .

Şer'i hükümlere göre kendilerine uyulan mürşidlerin,

kutup ve gavs derecesine vâsıl olsalar dahi,

dört fıkhî mezhepten birini benimseyip, ona göre yaşaması

farz-ı ayn olduğu gibi, içtihâd derecesine ulaşmış

olan imamlar ile sâir âlimlerin de bir şeyh ve

mürşide muhtaç bulunmalarının sebebi nedir?

CEVAP :

Âlimlerde söz, davranış ve bilgilerinin kendilerine

hâl olması, kalblerindeki bazı değişikliklerin sükûnet

bulması, ilme'l-yakîn bildiklerini ayne'l-yakin görebilmelerini

sağlamak için ehil bir mürşide muhtaçtırlar.

Nitekim; Hz. Ömer el-Fârûk radıyallahü anh Enes

İbn-i Mâlik radıyallahü anh'in huzûrunda diz çöküp,

mütevâzi bir edâ içinde oturdu ve:

— Yâ Enes! Siz yıllarca Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem'in. hizmetinde bulundunuz. Binâenaleyh

O'nun huzûr-ı saâdetlerinde ömrünüzü geçirdiniz.

Bu sebeple siz, münâfıkların hallerini, kalblerinde

nifak bulunup bulunmadığını çok rahat kestirebilirsiniz.

Benim kalbimde de nifak alâmeti var mıdır?

bakınız» diye ricâ ettiği zaman, Hazret-i Enes hüngür

hüngür ağlamaya başladı. Hazret-i Ömer, Hazret-i

Enes'in bu ağıt ve göz yaşlarını kalbinde nifak izleri

taşıdığına hamlederek, onu bastırırcasma daha şiddetle

ağlamaya başladığında Hazret-i Enes:

— Yâ Ömer! Lütfen susunuz ve sâkin olunuz. Fâ-

12

rûk olan siz bile nifak belâsından bu kadar korkmak

tasınız. Bu yüce hassasiyetinize bakıyor ve ben kendi

başıma yanıp ağlıyorum cevabını verdi. Bunun üzerine

Hazret-i Ömer;

— Yâ Enes! Nifak ve imtihandan ancak münafıklar

emin olur. Allah'ın mekr ve imtihanından emin

olma!» buyurdu. -Burada söylenen nifaktan maksadın

şirkle değil riyâ ile ilgili olduğu unutulmamalıdır.

İmam Kuşeyri meşhûr Risâle'sinde şöyle buyurmaktadır

:

«Tarikat şeyhi durumunda bulunan sûfiler, nakli,

aklî ve zahiri ilimleri ilme'l-yakin bilmekten, ayne'lyakin

görme derecesine yükselmiş kimselerdir. Öyle

ki, insanlar için gaybî olan bir şey, onlar için apaçık

ve gözleri önünde seyredilebilir. Diğer insanlar taklid

ve istidlâl, onlarsa tahkik ve vuslat ehlidir.

«Leylâ, bizler senin güzelliğinle aydınlanmakta,

insanlar ise karanlıkta kalmaktadır» denilmiştir. Fahreddin-

i Râzî kuddise sirrehu'dan bu konuya ışık tutmak

üzere şöyle bir rivâyet anlatılmaktadır.

Bağdat'a gitmek üzere yola çıkan Râzi, şehrin girişine

yaklaştığı vakit, ihtiyar bir kadın dışında bütün

yöre halkının kendisini karşılamak üzere beklediğini

görür. Kadının hayret verici bu hareketi Râzî'ye

haber verilince, onun bu davranışı merâkını celbetmiŞ

ve ziyâret etmek maksadıyla yanına gitmiş, karşılamaya

çıkmamasının sebebini sormuştu. Bunun

üzerine kadın:

«— Sana ta'zim ve hürmet göstererek debdebe ile

karşılamanın sebebi nedir? Ne özelliğin var ki böyle

davranmak gerekiyor?» şeklinde cevap verdi. Râzi

ise:

«—Ben Allah'ın varlığı ve birliğini binlerce delîl

ile isbâta muktedir bir ilim adamıyım. O yüzden olsa

ÎRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ 13

gerek..» deyince yaşlı kadın ibret verici ve düşündürücü

şu cevâbı lütfetti:

«— Allah ü Azimüşşân'ın varlığı ve birliği konusunda

bir şüphe ve tereddüdümüz yoktur. Dolayısıyla

O'nu isbât için bir delil ve dayanak aramak ihtiyâcı

nı da hissetmiyoruz. Zira biz Cenâb-ı Hakk'ın tevhid

denizinin dalgaları arasında garkolmuş, müşahede ve

vuslat ehliyiz. Siz ise taklid ve istidlâl ehlisiniz.»

Fahreddîn-i Râzi kadının ma'rifet ve irfan dolu

bu cevâbını gönülden tasdik etti.

Sûfî ve meşâyih huzurunda mezhep imamları bile

her zaman saygı ve hürmet hissi duymuşlar, onları

kendi nefsleri üzerine tercih etmişlerdir. Eğer meşâyihde

cezbedici böyle bir meziyet bulunmasaydı, durumun

tam tersiyle tecelli etmesi gerekirdi. Kaldı ki,

İmam Şâfii'nin ümmî şeyh Şeybân-ı Râi'ye gösterdiği

saygı gözlerimizin önündedir. Bütün celâl, azamet ve

büyüklüğüne rağmen Hazret-i Ömer el-Fârûk radıyallahü

anh, Enes b. Mâlik radıyallahü anh'in önünde

mütevazı bir şekilde diz çökerek oturur ve şöyle derdi-

«—Ey Enes! Sen Allah'ın Rasûlü Efendimiz'in ve

yüce Ehl-i beyti'nin yıllarca hizmetinde bulundun.

Muhakkak ki Allah ve Celle ve Ala münâfıkların durumunu

ve iç görüntülerini size öğretmiştir. Nitekim

Cenâb-ı Hakk: «Kalblerinde hastalık olanlar, yoksa

Allah'ın kendilerine besledikleri kinlerini ortaya çıkarmayacağını

mı sandılar? (Hem Hazret-i Peygamber'e,

hem de mü'minlere kin besleyen münâfıklar kâfirlere

yardım ediyor, buna karşılık iman ve cihâd

gibi ilâhi hoşnûtluğa sebep olacak davranışlara yönelmiyorlardı.

Bu yüzden görünürdeki amelleri boşa

gitmiştir.) Biz isteseydik onları sana gösterirdik de

sen, onları yüzlerinden tanırdın. Andolsun ki, sen on-

14

lan konuşma üslûblarından tanırsın. Allah bütün işlediklerini

bilir.» Bu âyetin nüzulünden sonra Hazret-i

Peygamber'e hiçbir münâfık gizli kalmadı. Hepsini

simâlarından tanırdı. Münâfıkların tanınan bir başka

yönleri de konuşmalarıydı. Çünkü onlar Rasûlüllah'

ın huzûrunda konuşurlarken müslümanlar hakkında

üstü kapalı ve incitici konuşmalar yapanlardı.)» (Muhammed

29~30) buyurmuştur.

«—Kalbime bak ey Enes! İçerisinde bir nifak alâmeti

görebiliyor musun?» deyince: Hazret-i Enes, Halîfe

Ömer'in nifak karşısındaki bu hassâsiyet ve endişesinden

hayrette kalıp ağlamaya başlayınca, onun

bu davranışının kendi kalbindeki nifaktan kaynaklandığına

hükmeden Hazret-i Ömer daha şiddetle feryâd

etmeğe başladı. Bunun üzerine Hazret-i Enes radiyallahü

anh:

«— Yâ Ömer! Ağlama. Ben sizin nifaktan duyduğunuz

korku ve endişemizin şiddetinden ağlıyor ve sizin

bile bundan emin olmamanıza yanıyorum» deyince:

Hazret-i Ömer el-Fârûk radıyallahü anh:

«— Yâ Enes! nifaktan ancak münâfıklar emin olur.

Allah'ın mekr ve imtihânından yalnızca hüsrâna uğrayan

gafiller emniyette olur» buyurdu. Burada sözü

edilen nifak, şirkle değil riyâ ile ilgili olan nifâktır.

Şeyh Niçin Gereklidir?

SORU:

«Ma'nevî terbiyeyi ikmâl etmek ve kemâl kazanmak

için ahlâkî ve tasavvufî eserleri yalnızca okuyarak

ve gereğini gerektiği şekilde yaşayarak yetişmek

yeterlidir. Bir mürşid aramaya ve şeyhi benimsemeye

lüzum yoktur» gibi iddialarla şeyh seçimine karşı çıkanların

düşünceleri doğru mudur?

İRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ 15

CEVAP :

Bu tür fikir ve iddialar yalan değil, fakat yanlıştır.

Zira, tasavvufi eserleri okumakla boş yere ömür

tüketeceğine, o eserlerdeki sözler kendisinde hâl olmuş

ve şahsında yaşanır bir şekle getirmiş canlı bir

mürşide teslim olup onun işâreti üzere amel ederek

zikir, fikir, huzûr, Allah'ın dışındaki diğer duygu ve

düşüncelerden kalben kopmaya çalışması daha iyi ve

daha kolaydır. Ancak sen; ben bir mürşidi şeyh olarak,

benimsemeden, şer'î ve tasavvufi eserleri okuyarak

nefsin gâilelerini, kalbi hastalıkları ve tedâvi yol

larını öğrenebilirim dersen ben de buna evet cevâbını

veririm. Ne var ki bir kimsenin zikir, fikir, huzûr,

kalbi ilgi ve alakalardan kurtulması, vücûd ve varlığıyla,

bir anlık meşgûliyeti, sayısız kitap ve eserleri

senelerce kuru kuruya okunmaktan daha hayırlıdır.

Hazret-i Şâh Nakş-bend - kuddise sırruhu'l-emced

-: «Bize göre namaz ve oruç Allah'a götüren yol olsa

bile en kısa ve kestirme vuslat yolu nefy-i vücûd

usûlüdür. Nefy-i vücûd (Beşeri ve bedeni ihtiyaç ve

icapların Allah'ı unutturmasından kurtulma) olmadıkça,

yalnızca namaz ve oruç, gaflet ve nisyânı giderecek

derecede vuslata yetmez. Bu sebeple: «Nefsinin,

duygu ve düşüncelerinin, Allah'ı unutturacak

ve dolayısıyla günahlara batacak şekilde dünyâya yönelişi,

diğerleriyle mukayese edilemeyecek derecede

büyük bir günahıdır» buyurulmuştur. Bundan dolayıdır

ki sâlikin, zâhiri ve bâtını istimdâddan elde ettiğini,

sâdece şekilden ibâret olan namaz ve oruçta bulması

mümkün değildir. Ey sâlik! bu durumu gözönünde

bulundurarak farz, vâcip ve farza bağlı sünnetlerin

dışında kalan faydasız şeylere pek iltifât etme. Bunun

yerine, kalbini mâ-sivâ bağından, Allah'tan gafil

bırakan her şeyden sıyırmaya çalış. İşlerini, Allah

16 TASAVVUF VE TARİKATLARLA İLGİLÎ FETVALAR

şuûrunu dipdiri hissederek yap. Kötü âdet ve alışkanlıklarını

ifnâ ve imhâ etmeye gayret eyle. Ma'bûd-ı

ilâhi'ye vuslat, her an O'nun azamet, kudret ve tasarrufunu

yanıbaşmda hissetmen, özüne, sözüne ve hareketlerine

bu duyguyla şekil vermendir.

Bâyezid-i Bistâmi - kaddesallahü sırrahü's-sâmi -:

«Allah'ın azamet ve kudretini düşünerek bir an muhasebe

ve murakabe ile oturmak, şuûrsuz yapılan bin

hacc'dan hayırlıdır. Allah'ın dışındaki bütün duygu

ve düşünceleri bir kenara iterek, yalnız O'nu tefekkür

etmek, gafletle ifâ edilen bin haccdan hayırlıdır. Çünkü

bunlardan birincisi: azamet-i ilâhiyyeyi hissederek

ve düşünerek bir anda vuslata erer ve nisyândan kurtulur.

Ama ikincisi ise: kitap ve bilgi yüküyle dolu

merkep gibi hacca gider fakat Hakk'ın azametini, O'-

nun va'd ve va'îdini hissedemez, düşünemez ve dolayısıyla

kötü ahlâk ve alışkanlıklardan da kurtulamaz

» buyurmuştur.

İzinsiz Zikir Olur mu?

SORU :

Bir şeyhe intisâb etmeksizin ve ondan izin almaksızın

zikir ve fikirde bulunmak, evrâd-ı şerife okumak

câiz midir?

CEVAP :

Câiz ise de böylesi bir zikir ve fikirle ma'nen mesâfe

kat'edilemez. Terakki mümkün değildir. Silsilesi

sahih yetkili bir şeyhin bereketi ve te'siri çoktur.

Şeyh ve mürşid edinmeksizin zikr ve fikretmek

mümkün olmaz mı? diye sorarsan, âdâb, erkân ve

usûlüne uymak şartıyla evet derim. Ancak ruhâni

terakki ve ma'nevi yükseliş kolay olmaz. Kısır bir dön-

İRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ 17

gü içerisinde gözü kapalı olarak dönen ve döndükçe

mesâfe aldığını zanneden insan gibi uzun yol kat'ettiğini

sanır ama aynı çember içinde dönüp durduğundan

haberi olmaz. Yetkili ve kâmil bir şeyhin izniyle

başlatılan zikrin bereketi ve te'sîri çoktur.

Feyz ve bereket isteyen bir müridin, necât isteyen

bir tâlibin kâmil bir şeyhe bağlanması gereklidir.

Şeyhi olan ve irşâd edilmesini isteyen kimse kurtulmuş,

şeyhi olmayan ve mürşidsiz kalan kimse de hüsrâna

uğramıştır. Her hakikat tâlibine kâmil ve edib

bir şeyh, nefsinin ayıplarını, nefsinin âfâtmı, amellerinin

fesâdını, düşmanın kalbine nüfuz etme yollarını

gösteren hâzık bir üstâd lâzımdır. Ona bir baba

gibi ivazsız ve garazsız nasihat edecek ve doğru yolu

gösterecektir. Böyle birini bulduğu zaman, onun sohbet

ve zikir meclislerine devam etmeli, onun gösterdiği

âdâb ile edeplenmelidir. Ki böylece bâtıni bir

hâlden diğer bir hâle seyredebilsin. Yanan bir kandilden,

yakılan diğer bir kandil gibi feyz alsın. Nefsânî

irâdesinden tamâmen sıyrılsın. Böyle birine teslimiyet

Allah'a ve Rasûlü'ne teslimiyettir.»

«Allah'ın Rasûlü'ne ita'at eden Allah'a itâ'at etmiş

olur» âyeti gereğince silsile-i şerife Allah ve Rasûlüllah'ta

son bulur. (Rûhü'l-beyân)

İrşâd İzni ve İcâzetnâme'nin Lüzûmu

SORU:

Sahih ve sağlam bir silsileye sâhip, kâmil bir

şeyhden irşâd icazeti almaksızın, bir şahsın kendi

kendine irşâda başlaması ve müridlerini terbiyeye

muktedir olması mümkün müdür?

18

CEVAP:

Mümkün değildir.

Tarikatta sahih bir mensûbiyeti olmayan kimse,

bilmediği ve ehli olmadığı işi yapan kimse gibidir.

Böyle birinin mürşidlik da'vâsına kalkışarak irşada

başlaması aslâ câiz değildir. Ancak tarikat âdâbını

kâmil bir şeyhden öğrendikten, intisâb ile girdiği seyr

ü sülûku başarı ile bitirip icâzet aldıktan sonra câizdir.

Tarikatta Cenâb-ı Hakk'ın celâl ve cemâl tecellîlerine

erdikten sonra o zâta, selefin ta'kip ettiği usûl

üzere zikir telkini ve irşâd iznine dâir açık bir icâzet

verilir. «İsnâd dindendir» denmiştir. Eğer silsile yoluyla

nesebi ve intisâb zincirini Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem'e kadar ulaştırmak olmasaydı dileyen

dilediğini söyler, canının istediği gibi davranırdı.

Bu sebeple «İsnâd, mü'minin silâhı ve selefin sünnetidir

» denmiştir.

Ahmed b. Hanbel ve İmam Şa'rânî'ye ait olan bu

ifâdeler Envârü'l-kudsiyye'de yer almaktadır. Tarikat

ehli, şeyh edinme ve benimsemenin gerekliliği konusunda

icmâ etmişlerdir. Mürşid, müridin Hakk'ın

huzûrunda bulunmasına mâni olan kalbindeki mezmûm

sıfatları ortadan kaldırmak, namaz ve huşû'-

un sıhhatini sağlamak için lüzumludur. «Herhangi bir

vâcibin kendisiyle tamamlandığı öteki şey de vâcipdir.

» Kalbi hastalıkların tedâvi yollarını öğrenmek, bu

rahatsızlıkları gidermeye çalışmak vâciptir. Âyetler

ve hadîsler bu vecibenin yerine getirilmesine delâlet

etmektedir. Bu ma'nevî lekelerden bizzat kendisi kurtulmuş

olan bir mürşidin irşâd ve yol göstericiliği olmaksızın

bunlardan kurtulmak mürid için mümkün

değildir. Kendisi yüzlerce kitabı ezberlese bile durumu,

tıbbi eserleri bilen, ancak hangi ilâcın hangi der-

İRŞAD GERÇEĞİ VE GEREKLİLİĞİ 19

de devâ olduğunu bilmeyen, hastalığın teşhisini koyamayan

ve ismini dahi bilmeyen doktor taslağından

farksızdır. Bu sebeple mutlaka bir şeyh edin. Sûfiyye

tarikatı ve şeyhinin gerekliliği ile ilgili Kitap ve Sünnette

bir delil yoktur demekten sakın. Çünkü böyle

mesnedsiz ve indî bir iddia küfrü mûcibdir. Tarikat

ve tasavvuf, Muhammedi ahlâkın, Hazret-i Peygamberin

söz, fiil ve davranışlarının eksiksiz yaşamasından

ibârettir. Bu durum karşısında muhtevâsı Allah

Rasûlü'nün ahlâkı olan tasavvuf hakkında, âyet ve

hadis yoktur şeklinde delil yetersizliği ileri sürmek,

Kur'an'dan ibaret olan Muhammedi ahlâkın âyet ve

hadislerde bulunmadığını iddia gibi bir sapıklıktır.

İcâzet-nâme'nin Önemi

SORU :

Şer'i ve zahirî ilimlerde kâmil bir âlimden ders

okuyup, tahsilini ikmâl ettikten sonra, başkalarını

okutabilmek için herhangi bir izin ve icâzet-nâmeye

ihtiyaç var mıdır?

CEVAP:

Evet vardır. Ehliyet ve liyâkati isbât eden bir icâzetin

bulunması gâyet güzel bir şeydir. Bâtınî ilimlerde

gerekli olan bu husûs zâhiri ilimlerde de aynen

geçerlidir. Ders ve tahsilini, okutabilecek ve anlatabilecek

derecede ikmâl ettikten sonra, bunun üstâddan

alman bir icazet ve izin belgesiyle tevsik edilmesi gereklidir.

Eşbah'da şöyle bir hâdise nakledilmektedir. İmam

Ebû Yûsuf, İmam A'zam rahmetullahi aleyh'den izinsiz

olarak - kendi kendisine -, başkalarına ders okutmağa

başladı. İmam A'zam Ebû Hanîfe o halkaya beş

20

mes'ele ile ilgili sorular sordurmak üzere bir adam

gönderdi. O zât:

a. Bir boyacı, boyanmak üzere kendisine teslim

edilen elbiseyi inkâr eder, sonra da yerine boyanmış

başka bir elbiseyi getirirse bu adam boyama emeği

karşılığı ücret almaya hak kazanır mı? şeklinde bir

soru sordu. Ebû Yûsuf'un; kazanır ve kazanmaz diye

verdiği iki tür cevâba da yanlış diyen o zât: «Boyama

işi inkârdan önce yapılmışsa ücrete hak kazanır. Aksi

halde alamaz» şeklinde durumu tavzih edici bir açıklamada

bulundu.

b. Namaza farz ile mi, yoksa sünnetle mi girilir?

diye sordu. İmam Ebû Hûsuf'un farzla girilir cevâbını

yanlış, sünnetle girilir cevâbını da yanlış olarak niteleyen

o zât: Tekbir almak farz, elleri tekbir sırasında

kaldırmaksa sünnettir. Dolayısıyla namaza farz ve

sünnetle ikisi bir arada girilir diyerek ikaz edici bir

cevap ileri sürdü.

c. Kazanda pişirilmekte olan yemek ve et içerisine

ansızın bir kuş düşse, yemek ve o kuş yenir mi?

Yenmez mi? Ebû Yûsuf'un yenir, ve yenmez şeklindeki

cevaplarını yanlış olarak değerlendiren o zât:

«Eğer kazan içerisindeki et kuş düşmeden evvel pişmişse,

et üç def'a yıkanır, suyu atılır ve yenir. Aksi

halde ne yemek, ne de suyu yenmez» şeklinde cevapladı.

d. Bir müslümanın zimmi ve hâmile olan hanımı

vefat ettiğinde hangi kabre defnedilir? İmam Ebû Yûsuf'un

müslüman mezarlığına defnedilir cevâbına yanlış,

zimmiler mezarlığına defnedilir cevâbına da yanlış

şeklinde cevap veren o zât: «Hanımın karnındaki

çocuğun yüzünün Kıble'ye yönelmesi için, zimmî zev-

ÎNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 21

cenin yüzü kıble'ye ters gelecek şekilde yahûdî kabrine

defnedilir. Zira ana karnındaki çocuğun yüzü

annesinin sırtına doğru dönüktür» dedi.

e. Efendisinin izni olmaksızın evlenen ümm-i veled

bir câriyenin, efendisinin vefâtından sonra iddet

beklemesi gerekir mi? gerekmez mi? diye bir soru daha

sordu. Ebû Yûsuf'un gerekir cevâbına ve gerekmez

cevâbına da yanlış diyen o zât: «Câriye ile yeni

evlendiği kimse arasında zifaf vukû bulmuşsa iddet

gerekmez. Aksi halde gerekir» şeklinde Ebû Yûsuf'u

ikaz mâhiyetinde cevaplar verdi. Hocasından izinsiz

tedrise başlamanın yanlışlığını anlayan Ebû Yûsuf,

derhal İmam A'zam Ebû Hanife'ye gelerek yaptığı

yanlış davranış ve kusûrdan dolayı özür diledi. (Rûhü'l-

beyân)

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHARE

SORU :

Bir şeyh, intisâb etmek ve tarikat almak maksadıyla

huzûruna gelen bir müridine öncelikle istihâre yapmasını

öğretir ve öğütler. Bilinen ve sünnet olan şekliyle

müridin istihârede bulunması doğru mudur?

CEVAP:

Doğru ve dînen de uygun görülen bir husûstur.

İstihâre: Kulun sıkıntı çektiği ve tereddüte düştüğü

bir konuda işi Allah'a havale ederek O'ndan hayırlısını

istemektir.

Halebi; «İstihâre ve iki rek'at istihare namazı nafilelerdendir

» buyurmuştur.

Hazret-i Câbir radıyallahü anh'den: Rasûlüllah

sallâllahû aleyhi ve sellem Kur'ân-ı Kerim'den bir sû-

22

reyi bize nasıl öğrettiyse, bütün işlerimizde istihâre

etmeyi de öylece öğretir ve şöyle buyururdu :

Sizden biriniz dünyevi bir işe yöneldiği zaman,

iki rek'at nâfile namaz kılsın. Sonra da şu duayı okusun

:

«Yâ İlâhi! Sen bildiğin için, senden hakkımda hayırlı

olanı bildirmeni isterim. Ve kudretin yettiği için

ben senden kuvvet ve tâ'at dilerim. Hayra ermemi

senin büyük fazl u kereminden niyâz ederim. Çünkü

sen her şeye kadirsin, bense kâdir değilim. Sen her

şeyi bilirsin, bense bilemem. Sen ğayblara da tamâmen

vâkıfsın.

Yâ Rabbi! Sen bilirsin, eğer bu iş; benim dinim,

yaşayışım, âkıbet-i emrim, dünyâm ve âhiretim hakkında

hayırlı ise bunu bana nasîb ve müyesser eyle.

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 23

Sonra bunda benim için feyz ve bereket vücûda getir.

Ve eğer bu iş, benim dinim, hayâtım ve âkıbet-i

emrim hakkında, dünyevi ve uhrevi husûslarda benim

için bir şer ve zarar varsa bunu benden çevir.

Beni de bundan çevir. Bunun için gönlümde bir meyil

bırakma ve benim için hayır nerede ise müyesser

et. Sonra da beni bu mukadder hayr ile hoşnûd buyur.

Ey kerim olan Halikım.»

Bu duanın ardından ihtiyâcını Cenâb-ı Hakk'a arzeder.

İstihâre neticesinde hissettiği gâlib kanaat istikâmetinde

hareket eder. (Halebi)

Bir başka hadiste ise: «İstihâre eden zarar görmez.

İstişâre eden pişman olmaz.»

Diğer bir hadiste: «Fetvayı kalbinden iste, çünkü

o hayra karşı mutmain, şerre karşı muzdarip olur.

Müftiler her ne kadar fetvâ verse de, gönlünün ızdırap

duyduğu şeyi yapma» buyurulmuştur.

Bu tür istihâre uyanıkken yapılabilirse de, âlimler

tarafından uykuda yapılan istihâre daha uygun

mütalâa edilmiştir. İki rek'at istihâre namazından

sonra yukarıdaki duayı okuyan ve ihtiyâcını Hakk'ın

yüce huzûruna arzeden ve öylece uyuyan mürid; rüyasında

beyaz renkli temiz bir şey, Mushaf-ı şerif,

mescid gibi güzel bir yer, âlim, şeyh ve benzeri büyük

bir kimse görürse niyyet ettiği husûs hayırlı olacak

demektir. Eğer rü'yâsmda çirkin, haram ve beğenilmeyen

bir şey görürse istihâresini yedi def'aya

kadar tekrar etmesi gerekir ki gördükleri şeytânî ve

nefsâni bir aldatmaca olmasın. Rahmâni olsun. Zira

şeytan zikir telkini ve tarikat alma gibi hayırlı bir işe

teşebbüse rıza göstermez. Zikir, âyât-ı kirâm ve ahâdis-

i şerife ile sâbit hayırlı ve şer'-i şerife uygun bir

24

harekettir. Ayrıca namaz, oruç, hacc, zekât ve zikir

gibi kitap ve sünnetle sâbit husûslarda istihâre yapılmaz.

Bunun dışında meşâyih-ı kirâm, hayırlı bir

işin zamanlaması ve şeyhin seçimi gibi konularda istihârenin

müstehap olduğuna hükmetmişlerdir. Yapılması

düşünüien ve neticesi hakkında tereddüde dü'-

şülen diğer hayırlı işler konusunda istihâre yapılması,

işin Hakk'a havâle edilerek hayırlı olanın istenmesi

daha uygun görülmüştür. Nitekim bir hadis-i

şerifte:

«Bir işi iyice düşünüp karar verdikten sonra neticesini

hayır görürsen yap. Zararlı görürsen o işten

vaz geç, yapma» buyurulmuştur.

İstihare Namazı Nasıl Kılınır?

Ulemânın bir kısmı, istihâre namazının ilk rek'atında

zamm-ı sûre olarak Kâfirûn Sûresi'nin, ikinci

rek'atında da İhlâs Sûresi'nin okunmasının güzel olduğunu

ileri sürmüşlerdir.

Bâcûri ise: Birinci rek'atta el-Kasas Sûresi (28) 'nin

68 ve 69. âyet-i kerimelerini; ikinci rek'atında da el-

Ahzâb Sûresi (33)'nin 36. âyet-i kerimesi'nin okunmasının

lüzûmuna işâret etmişlerdir. Bu âyetlerin ma'-

nâları şöyledir:

«Rabbın dilediğini yaratır ve seçer. Seçim onlara

ait değildir. Allah onların ortak koştukları şeylerden

uzaktır. Rabb'ın onların göğüslerinin neyi gizleyip

neyi açığa vurduğunu bilir.» (el-Kasas (28), 68-69).

«Allah ve Rasûlü bir işte hüküm verdiği zaman,

artık inanmış bir kadın ve erkeğe, o işi kendi isteklerine

göre seçme hakkı yoktur. Kim Allah'a ve Rasû-

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 25

lü'ne karşı gelirse, apaçık bir sapıklığa düşmüştür.»

(el-Âhzâb (33), 36).

Şeyhinin emriyle istihâre eden bir müridin sadâkati,

istihâre ile isbât edildikten sonra kendisine zikir

telkini nasıl yapılır? Mürşidinin işareti ve izni ile

istihâre eden ve işinin hayra vesile olmasını dileyen

müridin, istihâresi ve rü'yâsında gördükleri uygun

ise, şeyh müridine; gusül abdesti alarak geçmiş günahlarına

tevbe etmesini, sonra iki rek'at tevbe namazı

(kumasını, ardından da fakir, öksüz ve güçsüzlere

tasaddukta bulunmasını emreder. Bunların eksiksiz,

ifâsından sonra şeyhinin huzûruna gelir ve

önünde diz çöker. Dizlerini şeyhinin dizlerine bitiştirir.

Şeyh onun sağ elini musâfaha eder gibi eline alır.

Bilâhâre ondan, ömrünü törpüleyen, hayatına heder

eden bütün ma'siyet, isyân ve günahlardan tevbe etmesini

ister. Müridden, tevbe ettiklerine tekrar dönmeyeceğine,

üzerinde hakkı bulunan hak sâhiplerine

haklarını helâl ettireceğine, düşmanları ile barışarak

her türlü kin ve husûmetten kurtulacağına dâir

söz alır. Böylece mürid, kalbini meşgûl edebilecek,

dikkatini kendisine çekerek gaflete sürükleyebilecek

bu ilgi ve alâkalardan kurtulmaya çalışır. Ayrıca

sünnet-i seniyye-i peygamberi'ye kesinlikle uyacağına,

ruhsatları terkedip azimetlerle amel edeceğine,

her türlü bid'attan uzaklaşacağına, güzel ahlâk ile

ahlâklanıp, her türlü kötülük ve çirkin davranışlardan

(Sakınacağına dâir yemin ederek mürid şeyhine

söz verir. Ardından da mürşid ile mürid şu şekilde

istiğfar ederler :

26

«Ondan başka ilâh olmayan, Hayy ve Kayyûm

olan, arzın ve semânın yaratıcısı olan Yüce Allah'tan,

bütün günahlarımın ve kendi aleyhime işlediğim zulümlerin

afvını isterim. Kendi kendine zulmeden bir

kulun tevbe ve pişmanlığı ile O'na tevbe ederim. Çünkü

kul, kendi kendisini öldürme, kendi kendine hayat

verme ve öldükten sonra dirilme gücüne sâhip değildir.

»

Sonra şeyh: el-Fetih Sûresi (48)'nin şu 10. âyet-i

kerimesini okur:

«Sana biat edenler (İslâm uğrunda ölünceye kadar

savaşmak üzere sana söz verenler) gerçekte Allah'a

biat etmektedirler. Allah'ın eli, onların ellerinin

üzerindedir. Kim ahdini bozarsa, kendi aleyhine bozmuş

olur ve kim Allah'a verdiği sözü tutarsa Allah

ona büyük bir mükâfat verecektir.»

Bilâhare şeyh ve mürid ellerini dizlerinin üzerine

kor, gözlerini yumarlar. Sonra şeyh, müridinin kalbine

ta'lim ve telkin niyyetiyle kalben üç def'a Cenâb-

ı Hakk'ın Zât ismini «Allah, Allah, Allah,» diyerek

tam bir teveccüh ve huzûr ile zikreder. Gözlerini

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 27

açarlar. Şeyh ve mürid ellerini kaldırarak, şeyh duâ

eder, mürid de âmin der. Ellerini yüzlerine çalarlar.

Bundan sonra mürid, şeyhinin elini öperek yerinden

kalkar ve izin isteyerek huzûrdan ayrılır. Mürşidinin

tavsiye ettiği şeylerle meşgûl olarak, ona verdiği ahd

ve mensûbiyetle, duyduğu muhabbeti her zaman muhafaza

etmeye çalışır. Verdiği söz ve yeminin gereklerini

yapar. Ömrünün sonuna kadar da asla ahdini

bozmaz. (Hadimi, fi't-Tarikati'n-Nakş-bendî)

Tarikat Nasıl Alınır?

SORU :

Tarikat şeyhleri, istihâre neticesinde intisâbı uygun

görülen müridlerine. kendi an'ane ve geleneklerine

göre: Diz-dize ve yüz-yüze oturarak ya bir tek mürid

veya birkaç mürid ile toplu olarak oturup musâfaha

ederek tevbe ve istiğfar eder, Fetih Sûresi'nin 10.

âyetiyle, bir Fatiha, üç ihlas-ı şerif'i, salât ü selâmı ve

du'â-i lâtifi okuyarak, karşılıklı bir söz alışverişinde

bulunurlar. Bu şekilde bir şeyhe biat ederek ahid alışverişinde

bulunmaları şer'an uygun mudur? Kitap ve

sünnetde bununla ilgili bir delil var mıdır?

CEVAP:

Kitap ve sünnetle sâbit, oldukça da önemli bir

husûstur. Zira Fahr-i Âlem Sallâllahü Te'âlâ Aleyhi

ve Sellem Efendimiz, Hudeybiye andlaşmasında, kendilerinin

imâmetinde Mekke-i Mükerreme'ye gitme ve

Kâ'be-i Muazzama'ya girme arzusunda bulunan müslümanların

bu hareketi, inkarcı kureyşin ileri gelenleri

tarafından engellendiği zaman, bir ağaç altında

1400 kadar sahabe ile bizzat musâfaha ederek şu konularda

onlardan biat almışlardır.

28

1. Şehid oluncaya veya Keremli Mekke fethedilinceye

kadar düşmanla savaşacaklarına, korkuya kapılıp

cepheden firar etmeyeceklerine,

2. Bütün ilâhi emirleri ifâ ve icrâ, şer'i yasak ve

haramlardan uzak kalacaklarına söz verdiler. Böylece

haklarında el-Fetih Sûresi'nin 10. âyetiyle, aynı sûrenin

son kısmındaki «rıdvân âyetleri» nâzil olmuştur.

Bîat Nedir?

Tasavvuf büyükleri ile sûfilerin, derviş ve müridlerinden

ahid almaları, mürîdlerin belirli konularda

onlara söz vermelerinin müstehap olup olmadığı sorulduğu

zaman şöyle cevap verilmiştir:

Şeyh ile mürid arasında gerçekleştirilen ahid alışverişi

oldukça güzel bir hareket ve değer verilen bir

davranıştır. Böyle bir sözleşme neticesinde varılan

andlaşmanın getirdiği sorumluluk ve mükellefiyet,

dervişler üzerinde bir murakabenin doğmasına, dolayısıyla

onların islâmî bir hassâsiyete sâhip olmalarına

sebep olur. Bu ahid ve sözleşmede şeyh müridine;

her türlü ma'siyyet ve isyândan uzak kalacağı, bütün

ibâdet ve tâ'atlara sımsıkı sarılacağı ma'nâsma gelen

sözünü hatırlatarak kusûrlarına ânında müdâhale

edebilir.

Bu konuda oldukça çok hadis-i peygamberi mevcuttur.

a. Ubâdetü'bnü's-Sâmit radıyallahü anh'den, Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem'in huzûrunda bulunan

sahâbe-i kirâmdan bir guruba şöyle buyurduğu

rivâyet edilmiştir: Allah'a hiçbir şeyi eş ve ortak koş-

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 29

mayacağınıza, hırsızlık yapmayacağınıza, zinâ etmeyeceğinize,

çocuklarınızı öldürmeyeceğinize, ma'rûf

olan hiç bir husûsta isyân etmeyeceğinize dâir bana

söz verip biat ediniz. Kim söz verdiği konulara ri'âyet

ederek gereğini eksiksiz ifâ ederse ecir ve sevabı

Allah'a aittir. Kim de bir suç ve günah işler de cezâsı

dünyâda verilirse bu cezâ o kimse için keffâret olur.

Sâhibini uhrevi ıkâbdan korur. Kim de bir günah ve

suç işler Allah da bunu gizler ve ortaya çıkarmazsa

(dünyâda cezasız kalırsa) neticesi Allah'a aittir. Dilerse

afveder. Dilerse cezâlandırır. Biz bu konular üzerinde

Rasûlüllah'a biat ederek söz verdik. Doğrusunu

en iyi bilen Allahü Te'âlâ'dır. (Fetâvâ-yı Halîli eş-Şâfi'î

el-Makdisi - kaddesallahü sırrahü'l-celi -)

Biat ve sözleşmenin tanımlanmasına gelince :

Âyet-i Kerimesi'nden sonra, bir Fâtiha-i Şerife, üç İhlâs

okunur. Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve selleme

salât ü selâmdan sonra, şeyh müridine takva ve

benzeri güzel şeyleri tavsiye eder. (Fetâvâ-yı Halîlî)

Selemetü'bnü'l-Ekva' radıyaliahü anh'den şöyle rivâyet

edilmiştir: «Biz Kudeybiye'de kaylûle uykusunda

iken, kureyşlilerin ziyaret için Mekke-i Mükerre

me'ye giriş isteğimizi kabûl etmediklerini işittik. Birden

Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve seliem'in münâdîlerinden

birinin: «Bî'ata, bî'ata..» diye çağırdığını duy-

30

duk. Cebrail aleyhisselâm indi. Biz. ağaçlıklı ve gölgelik

bir yerde bulunan Rasûlüllah sallâllahü aleyhi

ve sellem'in huzûruna çıktık ve O'na bi'at ettik. Orada

bulunan ashâb-ı kirâm: «Mekke fethedilinceye veya

şehid oluncaya kadar savaştan kaçmayacaklarına»

dâir Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem'e bî'at

ettiler.

Kureyşliler bi'at hâdisesini duyunca korkuya kapılıp

savaşmaktan çekindiler. Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem'in o sene Hudeybiye'den Medine'ye

dönmesi ve ikinci sene gelip Mekke'yi ziyâretle umre

yapmak şartıyla sulh teklifinde bulundular. Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem de: Araplar «Müslümanlar

Mekke'ye kılıç kuvveti ile ve zorla girdiler»

demesinler diye bu teklife rıza gösterdi. Sahâbe de

aynı şekilde andlaşma yaptılar ve döndüler. Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem'in Hudeybiye'den dönüşünde,

başından sonuna kadar Fetih Sûresi ve sonra

da şu bî'at âyeti nâzil oldu.

«Muhakkak Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve

sellem'e itâata sımsıkı sarılacağına, müşriklerle sonuna

kadar savaşta kararlı olacağına, ilâhî emirleri ifâ

ve yasaklardan sakınacağına dâir söz verenler,

«Ancak Allahü Teâlâ'ya söz vermiş yani sanki Allah'la

sözleşmiş ve O'na bî'at etmiş gibidir. Çünkü Allah

Rasûlünün bi'attan maksadı yalnızca Cenâb-ı

Hakk'm rızası ve verilen sözle Allah'ın emirlerine sımsıkı

sarılmaya ve yasaklanndan sakınmaya ri'âyetin

tevsikidir. Burada Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem

ancak bir elçi, Allah ü Te'âlâ ile kullan arasında

bir vâsıtadır.

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 31

«Allah'ın eli onların elleri üzerindedir. Yâni Allah'ın

eli, seninle musâfaha ve mübâyaa ettikleri esnâda

sanki onların elleri üzerindedir. Böylece sözlerine

sâdık kalıp, bî'atlanna hassasiyetle riâyet etsinler.

Allah onları korusun ve bi'atlannın gereklerini

terketmekten onları alıkoysun. İki kişi arasında akdedilen

bir alış-veriş merâsiminde, bir üçüncü şahıs

bulunur, sözlerini yerine getirmeleri ve ahidlerini bozmamaları

için ikisinin ellerini birbirine bağlar ve kendi

ellerini de onların elleri üzerine kor ki, ahidleri sağlam,

sözleri sâdık ve alış-verişleri bereketli olsun.

Araplar ticâri hayatta bu âdeti benimsedikleri için

böyle bir teşbih yapılmıştır.

Ya da: «Allah'ın eli onların elleri üzerindedir» demek;

«Allah'ın nazar ve nusratı, kuvvet ve kudreti

onlar üzerindedir» demektir.»

«Kim sözüne sâdık kalmaz ve bî'atmı bozarsa,

onun bu bozgunculuğunun zararı yine kendi aleyhinedir.

Çünkü verdiği sözden cayan başka biri değil,

bizzat kendisidir.

«Kim de verdiği sözde durur ve bi'atınm gereklerini

hakkıyla ifâ ederse Allah onu cenneti ve rızâsı ile

32

mükâfatlandıracaktır. Cennette cemâlini görmek ve

vechini müşâhede etmek şerefine eriştirecektir.

Bîatın Delilleri Nelerdir?

SORU :

Hudeybiye andlaşmasında Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem ile birlikte bulunan ashâb-ı kiramın

diğer sahâbelerden ayrı bir özelliği ve üstünlüğü

var mıdır?

CEVAP:

Vardır. Nitekim;

şeklinde başlayan ve «Rıdvan âyeti» diye isimlendirilen

Fetih Sûresi (48)'nin 18. âyet-i kerimesi onlar hakkında

nâzil olmuştur. Kendilerine, diğerlerinden farklı

ve Hudeybiyye'nin tatlı bir hâtırası olarak;

« (Ey ağaç altında canlarını Allah'ın Rasûlüne adayan

sahâbeler topluluğu) diye çağrılırdı. Ayrıca onlara:

«Sizler bugün yeryüzünün en hayırlısısınız» diye

müjde verilmiştir.

Hudeybiye'de hazır bulunan ve savaşlarda bir an

bile Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem'den ayrılmayan

ashâb-ı kirama Hz. Peygamber: «Ey ağaç altında

bana bi'at eden ashâbım!.. Ey Fetih Sûresi'nin

nüzûlüne sebep olan ashâb» diye hitap ederdi.

Ashâb-ı kirâmın Hudeybiye'de Allah'ın Rasûlüne

bi'atı esnasında Nebiyy-i Ekrem Efendimiz onlara:

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 33

«Bugün sizler yer yüzünün en hayırlısısınız derken,

fetih Sûresi (48)'nin 18. âyet-i kerimesi nâzil olmuş.

şeklinde başlayan bu âyetten dolayı Hudeybiye'de akd

edilen bi'ata «Bi'atü'r-rıdvân» adı verilmiştir. Kulun

Allah'tan râzı olması, O'nun her türlü takdir ve tecellilerine,

kazâ hükümlerine rıza göstermesi olduğu gibi

Allah'ın kulundan râzı olması da, kulunu emirlerine

sımsıkı sarılan ve yasaklarından son derece kaçınan

bir vaziyette bulmasıdır.

Hudeybiye'de altında bî'at merasimi icrâ edilen

ağaç, Ümmü Ğıylan ve Semür adı verilen bir ağaç

olup Hicaz bölgesinde oldukça bol bulunurdu. Sidre

ağacı diye de anılmaktaydı. Bu ağaç, Hz. Ömer radıyallahü

an zamanında, insanlar görür ve ona ta'zim

ve hürmet gösterir diye düşünülmüş, fitne ve fesâd

endişesiyle kökünden kestirilmiştir. (Rûhü'l-beyân)

SORU:

Bi'at etmek ve söz almak, ilk insan ve ilk peygamber

Hz. Âdem aleyhisselâm'dan beri var olan eski şeri'-

atlarda var mıdır? Yoksa sadece Ümmet-i Muhammed'e

has bir husus mudur?

CEVAP:

Bi'at ve karşılıklı söz alış-verişi eski şeri'atlarda

da mevcûd olan bir konudur. Şöyle ki:

İlk ahd ve misak, Cenâb-ı Hakk tarafından ,insanoğullarının

ruhları yaratıldığı zaman onlardan alınmıştır.

Buna delâlet eden şu âyet-i kerîme bunu açıkça

göstermektedir:

34

«Rabb'ın Âdemoğullarından, onların bellerinden

zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şâhid kılarak:

«Ben sizin Rabbınız değil miyim?» (demişti.) Evet,

(buna) şahidiz dediler. «Kıyamet günü biz bundan

habersizdik demiyesiniz.» (el-A'râf (7), 172)

Âyet-i kerimede işâret edilen bu misak ve sözleşme

cesedler yaratılmazdan önce, Cenâb-ı Hakk'ın birliğini

tanımak ve O'nu inkârı terkettirmek için alınmıştı.

Aynı şekilde Allah ü Te'âlâ babamız Âdem aleyhisselâm'dan

yasakladığı şeylerden uzak duracağına

dâir ahd aldığını bize şöylece açıklamaktadır:

«Anadolsun biz, önceden Âdem'e (o ağaçtan yememesini)

tavsiye etmiş ve söz almıştık. (Bizim tavsiyemizi

ve sözünü) unuttu. Biz onda bir azim (ve

sebat) bulmadık.» (Tâhâ (20), 115)

Ayrıca Cenâb-ı Hakk, bütün peygamberlerden Hz.

Muhammed aleyhisselâm Efendimizin peygamberliğini

tasdik etmeleri ve O'nun gelişini ümmetlerine müjdelemeleri

için söz aldığını şöyle beyan buyurmaktadır

:

«Allah peygamberlerden şöyle söz almıştı: «Bakın

size kitap ve hikmet verdim. Sonra yanınızda bulunan

(kitapları) doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde,

ona mutlaka inanacak ve mutlaka ona yardım edeceksiniz.

Bunu kabul ettiniz mi? ve bu hususta ağır

ahdimi üzerinize aldınız mı?» demişti. «Kabûl ettik»

dediler. «O halde şâhid olun. Ben de sizinle beraber

şâhid olanlardanım» buyurdu.» (Âl-i İmrân (3), 81)

Cenâb-ı Hakk, peygamberlerden yalnızca Allah'ın

dinini ayakta tutacak ve yayacaklarına dâir söz aldığını

da şu şekilde ifâde buyurmaktadır:

«Biz peygamberlerden, (verdiğimiz risâlet görevi-

İNTİSÂB KEYFİYETİ VE İSTİHÂRE 35

ni yapmak ve dîne da'vet etmek husûsunda) kuvvetle

ahidlerini almıştık. Senden, Nûh'dan, İbrahim'den,

Mûsa'dan ve Meryem oğlu İsâ'dan (evet) onlardan sapasağlam

söz almıştık.» (el-Ahzâb (33), 7)

Cenâb-ı Hakk bütün âlimlerden dînini yaymaları

konusunda söz aldığını da şöyle açıklamaktadır:

«Allah kendilerine kitap verilenlerden: «Onu mutlaka

insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz»

diye söz almıştı. Fakat onlar, verdikleri sözü arkalarına

attılar ve ona karşılık birkaç para aldılar. Ne kötü

şey satın alıyorlar, (onlar)» (Âl-i İmrân (3), 187)

Bu bölüm yazılırken mîsakla ilgili ilk anda aklıma

gelen âyetler bunlar. Yeterli fikir verebileceğimi

zannederim.

Haramda Bîat Olur mu?

SORU :

Nehyedilen, çirkin görülen ve yasak olan bir husûsta

bi'at etmek ve söz alış-verişinde bulunmak câiz

midir?

CEVAP:

Câiz değildir. Çünkü, Hâlık'a isyânın bulunduğu

yerde hiç bir mahlûk, makam ve mevkîye itâat yoktur.

İsmail Hakkı Bursevi'nin Rûhü'l-beyân'da ifâde

ettiği gibi kendilerine bi'at edilen kimseler üç kısımdır:

1. Peygamberler

2. Onların ma'nevi mirasçısı durumunda bulunan

şeyhler ve âlimler

3. İdâreciler, sultân ve pâdişâhlar. Bî'at almaya

36 TASAVVUF VE TARİKATLARLA İLGÎLÎ FETVALAR

yetkili bu üç guruba yapılan bî'at, gerçekte yalnız Allah

ü Te'âlâ Hazretleri'nedir. Bunlarsa, kendilerine tâbi

olanların bi'atlarıyla Allah'ın yeryüzünde şâhidleridir.

Allah adına yer yüzünde bî'at almaya yetkili bu

kişilerin taşıması gerekli bir takım şart ve özellikler

vardır. Allah'ın emir ve yasaklarını yeryüzünde hâkim

kılmak bu şartlan içine alabilir. Bunlara bî'at etmesi

gereken kimseler için de bazı şartlar vardır. Emredildiklerini

aynen yapmak, yasaklardan da olduğu

gibi kaçınmak aranan şartları ifâdeye yeterlidir.

Peygamberler ve onların ma'nevî mirasçısı durumunda

bulunan âlim ve şeyhler, ma'siyetle ilgili bir

şeyi aslâ emretmezler. Peygamberler ma'sûm, şeyhler

ise mahfuzdur. Sultanlar ve idarecilere gelince :

onlar şeyhler ve âlimlere yakın olur, işlerini onların

istişârelerine göre yönlendirirse mahfuz, aksi halde

perişan ve mağlûb olur. Bütün bunlara rağmen, ma'-

siyet kokan bir konuda itâata asla izin yoktur. Çünkü

Hâlık'a muhalefet ve isyânın bulunduğu yerde hiçbir

mahlûka itâat yoktur. Bî'at ise, kulun Allah'a kavuşması

ve gafletten kurtularak Hakk'ı hatırlaması

için gerekli bir husûstur. (Rûhü'l-beyân)

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER NELERDİR?

SORU:

İnsanları irşâda yetkili mürşid ve şeyhlerde bulunması

gereken bir takım şartlar var mıdır? Varsa

bu vasıf ve alâmetler nelerdir?

CEVAP:

Elbette vardır. İstikâmet, nasihat, şefkat, merha-

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER 37

met gibi ahlâki güzelliklere sâhip olmak. Kötü, çirkin

ve yasak olan hal ve davranışlardan uzak bulunmaktır.

İrşâdı sahih olan bir mürşidde aranan vasıfları

şöyle sıralayabiliriz:

1. Şeri'at-ı mutahharanın gereklerini, tam bir istikâmet

içinde, kıl payı kadar sağa sola sapmaksızın,

ilâhi emir ve yasaklardan bir an bile yüz çevirmeden

eksiksiz icrâ ve ifâ etmek.

2. İnsanları şer'-i şerife uymaya, islâmın hayat

veren prensiplerini yaşamaya, Allah ü Te'âlâ'yı her

hal ve kârda kalb huzûru ile zikretmeye yöneltmek.

3. İnsanlara durumlarına ve düşünce seviyelerine

göre, imkânların elverdiği ölçüde nasihat etmek, onlara

takvâ ve istikâmet yolunu göstermek, çirkin ve

yasak olan davranışlardan uzaklaştırmaya çalışmak.

4. Bütün mahlûkata şefkat ve merhamet nazarı ile

bakmak. Küçüklere sevgi, şefkat ve merhamet, büyüklere

hürmet ve saygı göstermek.

5. Müridlerin ihtiyâcını giderecek ve gönüllerindeki

tereddüt ve şüpheleri silecek kadar fıkıh, akâid

v.b. konularda âlim olmak. Zira bu tür duygu ve düşünceler

başlangıçta müridin iç dünyâsında ârız olur,

onun gönül huzûrunu allak-bullak ederek ibâdetten

zevk almasını engelleyebilir.

6. Müridlerinin muttali olduğu sır ve kusûrlarını

gizlemeli, ikaz için zaman ve zeminini beklemelidir.

7. Müridlerinin kalblerinin kemâl ve edeplerini,

nefsin tehlike ve tuzakları ile hastalıklarını, eğer keşf

38

ehli ise keşfen, aksi halde hal, tavır ve davranışlarından,

çıkararak hâlen bilmeli, irşâd ve nasihatını onun

bu ihtiyaçlarına göre yapmalıdır.

8. Bütün hareketlerinde ifrât ve tefritten uzak

durmalı, orta hal ve i'tidâli muhafaza etmelidir.

9. Mutmain ve müstağni bir nefse sâhip, ahlâkın

en güzeline mâlik olmalıdır. İrşâd arzusu ile gelen

bir müridini asık çehre ile karşılamamak ve asla ona

kızmamalıdır: Hakk rızası için olursa kızıp, darılabilir.

Müridlerine karşı celâli cemâline, kahrı lütfuna

karışık bir tavır takınıp, yerine göre her ikisini

de gösterebilmelidir. Netice olarak: «Emrolunduğu gibi

dosdoğru olmak ve istikâmet üzre bulunmak» bu

vasıfların hepsini ihtivâ edebilir.

Ebû Hasan eş-Şâzelî kaddesallahü sirrahu: «Tarikatlarda

şeyh için ma'siyetleri bütünüyle terk, yapılması

gereken vacipler ile mendûplardan kolay gelenleri

ifâ, imkân nisbetinde Allah ü Te'âlâ'nın zikrine

devam etmek ve sürekli Allah şu'ûruyla hareket etmenin

dışında başka bir şart aranmaz.» Zikrin her

gün en az 1000 lâfza-i celâl, 100 istiğfar ve 100 salât ü

selâm getirmek olmalıdır» buyurmaktadır. (Rûhü'lbeyân)

îrşâd İçin Kerâmet Gerekli midir?

SORU:

İrşada yetkili bir mürşidin kerâmet ehli olması ve

harikulâde bazı kabiliyetlere sâhip olması şart mıdır?

CEVAP:

Hayır, kerâmet şart değildir

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER 39

Keramet mürşid için mutlaka lüzumlu olan bir

şart değildir. Çünkü sahâbe ve tâbi'inden bize pek az

kerâmet intikâl etmiştir. Meselâ: Ümmet-i Muhammed'in

en faziletlisi olan Hz. Ebû Bekir radıyallahü

anh, Efendimiz'den istikâmet dışında kerâmet pek

nakledilmemiştir. Râbiâtü'l-Adviye'nin dediği gibi:

«İstikâmet, en büyük kerâmettir.» Hattâ evliyâullahdan

bazıları, kerâmet kabûl etmemişler ve bir kuyudan

kerâmet göstermek için çıkarılan suyu içmemişler,

aksine kendi elleriyle ip ve kova kullanarak çıkardıkları

suyu içmeyi tercih etmişlerdir. (Rûhü'lbeyân)

Abdullah el-Kureşi bu konuda şunları söylemektedir:

«Kim keramet ve hârikulade hâdiselerin zuhûrunu,

kendinden sudûr eden kötülükler gibi karşılamaz

ise, bu durum o kimse için, ma'nevî terakki ve yükselişine

mâni bir perde olur. Kerâmeti gizlemek rahmettir.

»

Bir kimsenin kerâmet göstermesi sa'âdet sebebi

olabileceği gibi, nefsâni arzûların te'siriyle ifşâ ve izhâr

edilmesi de aynı şekilde şekâvet sebebi olabilir.

Bu yüzden kerâmet, âdet gören kadınların hayızlarını

gizlemeleri gibi saklanması gereken bir kabiliyet telâkki

edilmiştr. (Rûhü'l-beyân)

Evliyâullahdan bazıları da; «Ben kerâmeti Kitap

ve Sünnet gibi iki âdil şâhid olmadıkça kabul etmem»

buyurmuşlardır.

40

Bîatın Sünnette Yeri

SORU :

Yukarıda anlatılan «Bî'at-ı Rıdvân» dışında, ashâb-

ı Kirâmın Rasûlüllah'a bî'at etmesiyle ilgili başka

rivâyetler var mıdır?

CEVAP:

Defalarca vukûbulduğu nakledilmektedir. Şöyleki:

Bir Buhâri hadis-i şerifinde Cerir b. Abdillâh radıyallahü

anh'den: «Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi

ve sellem'e namaz kılmak, zekât vermek ve her müslümana

nasihat vermek üzere bî'at ettim» dediği rivâyet

edilmiştir.

Yine Sahîh-i Buhârî'nin «Mevâkîtü's-salât» kitâbında

Abdurrahman b. Avf radıyallahü anh'den şöyle

bir rivâyet nakledilmektedir: «Biz 7-8 veya 9 kişi Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem'in huzurunda idik.

Kudeybiye bî'atı henüz gerçekleştirilmiş olduğu halde

Efendimiz bize: «Allah'ın Rasûlü'ne bi'at etmez misiniz?

» dedi. Biz de: «Sana bi'at ettik ya Rasûlallah!»

deyince Cenâb-ı Peygamber arzusunu: «Allah'ın Rasûlü'ne

bi'at etmez misiniz?» diye tekrarladı. Biz de

ellerimizi Efendimize doğru uzattık, «Ne üzerine sana

bî'at edelim yâ Rasûlâllah!» diye sorduk. O da:

«Allah'a kulluk etmek, O'na hiçbir şeyi eş ve ortak

koşmamak, beş vakit namazı kılmak, İlâhi emir ve

yasaklara uymak, -sonra sesini oldukça hafifleterek

ve yalnızca bizim duyabileceğimiz bir şekilde - insanlardan

bir şey istememek üzere bî'at ediniz. Öyle kimseler

gördüm ki, onlardan birinin bineğinden yere kırbacı

düşerdi de, kimseden onu kendisine vermesini is-

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER 41

temez, bizzat kendi iner alırdı.» (Müslim'de de rivâyet

edilmiştir.)

Ubâdetü'bnü's-Sâmit radıyallahü anh'den şöyle

dediği rivâyet edilmiştir. Dedemin babama, onun da

bana haber verdiğine göre: «Biz Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem'e kolaylık ve güçlük ânında, iyi ve

kötü gününde kendisine itâ'at edeceğimize, ehlinden

sâdır olan emre, karşı gelmeyeceğimize, nerede olursak

olalım hak ve hakikati söyleyeceğimize ve yaşatacağımıza,

Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından

korkmayacağımıza dâir bi'at ederek söz verdik

» dediği nakledilmiştir. (Avârifü'l-ma'ârif)

Kadınların İntisâbı

SORU :

Bi'at etmek ve söz vermek erkekler için olduğu

gibi kadınlar için de meşrû ve sünnet midir?

CEVAP :

Meşrû ve oldukça da iyi karşılanan bir durumdur.

Zira kadınlar, ilâhî emir ve yasaklar karşısında mükellefiyet

bakımından erkeklerle aynı durumdadır.

Mekke-i Mükerreme'nin fethi günü:

«Ey peygamber! İnanmış kadınlar sana gelip Allah'a

hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık etmemeleri,

zina yapmamaları, çocuklarını ödürmemeleri, elleri

ile ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemeleri

(başkasının doğurduğu veya başka erkekten

gayr-ı meşrû kazandığı bir çocuğu kocalarına âitmiş

gibi göstermemeleri), iyi bir işte sana karşı gelmemeleri

husûsunda sana bî'at ederlerse, onların bî'atlarını

al ve onlar için Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz

Allah, çok bağışlayan ve pek esirgeyendir.» (el-

Mümtahıne (60), 12) manâsına gelen âyeti celile nâzil

olmuştur.

İçtimâi hayâtın idâmesi bakımından birbirlerinin

tamamlayıcısı olan kadınlarla erkekler, Allah'ın erkeklere

has kıldığı içtimâi ve idâri mevkiler, cihâd,

miras ve benzeri husûslar dışında şer'i emir ve yasaklar

karşısında müşterek bulunmaktadır.

İlâhi emirlere sımsıkı sarılan ve yasaklarından

şiddetle sakınan kimsenin erkek olsun kadın olsun

cennet ehlinden olacağı Cenâb-ı Hakk'ın va'd-i ilâhisi

olduğu gibi, bunlara karşı gelip mükellefiyetlerden

yüz çeviren kimsenin de erkek olsun, kadın olsun cehenneme

gireceği aynı şekilde ilâhî bir tehdiddir.

Kadınlar arasında Meryem binti İmrân, Âsiye

binti Mezâhim. Hadice binti Huveylid, Fâtımatü'z-Zehrâ

ve Râbi'atü'l-Adviye (Allah hepsinden râzı olsun)

gibi kadınlar arasında biri bin erkeğe bedel olan nice

kadınlar vardır. Aynı şekilde gelmiş-geçmiş bütün

kadınların seviyesinin kendisi ile mukâyese edilemeyeceği

Hz. Muhammed sallâllahü aleyhi ve sellem

gibi nice erkekler bulunmaktadır. Bu ma'nerî yüceliklere

erebilmek ancak ilâhî bir inâyet ve lûtufla

mümkündür. (Fetâvâ-yı Halîlî)

Cenâb-ı Hakk bu konuyu me'âlini yukarıda verdiğimiz

âyet-i celilede şöyle açıklamaktadır:

«Allah'tan başka hiçbir şeyi ilâh kabûl etmemek,

amellerini yalnız O'nun rızâsı için ve ihlâslı olarak

yapmak, bir başkasının malını haksız yere ve helâl

olmayan bir yoldan almamak, nikâhsız olarak hiçbir

erkekle cinsi münâsebette bulunmamak, kız çocuklarını

diri diri toprağa gömmemek ve öldürmemek, nâmuslu

ve iffetli kadınlara zina ve benzeri lekeleyici

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER 43

suçlar isnâd ederek iftirâda bulunmamak, emrettiğin

konularda sana muhâlefet etmemek üzere söz vermek

için imanlı kadınlar sana bi'at etmeğe geldiğinde

onların bi'atlarını kabul et ve onlar için Allah'-

tan af ve mağfiret dile. Muhakkak ki Allah Te'âlâ kullarını

çok bağışlayan ve çok esirgeyendir.» Bu âyeti

kerime, Keremli Mekke'nin fethi günü nâzil olmuştur.

Rasûlâllah sallâllahü aleyhi ve sellem erkeklerin

bi'atlarını kabul ettikten sonra, kadınların bî'atiarını

almaya başladı.

Niçin Biat?

Bi'at eden kimse nefsini, malını, canını ve herşeyini

cennet karşılığında Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'e ve Allah yoluna adadığı için bu merasime,

arapçada satış ma'nâsına gelen «Bi'at» adı verilmiştir.

Alış-veriş işlerinde satışı sağlamlaştırmak, muameleyi

garantiye almak ve karşılıklı güven te'sis edebilmek

için taraflardan birinin elini diğerinin eli üzerine

koyması insanlar arasında alışılagelmiş âdetlerden

biridir. Bu yüzden belli konularda andlaşma yapan

iki kişinin yaptığı bu merâsim, alış-verişe benzediği

için adına «mübâya'a» denmiştir.

Ümmetlerin peygamberlerine bi'atı: onlara itâata

devam ve sabredecekleri, ilâhi emir ve yasaklara

ri'âyet husûsunda bütün güçlerini kullanacakları ve

her hâl ü kârda onlara yardım edecekleri ma'nâsına

geldiği gibi, peygamberin bu bi'atı kabûl etmesi de;

kendilerine ecir ve sevab va'di, onların işlerini, zâhiri

ve bâtıni düşmanlara karşı galebe edecek şekilde

düzenleme, bu sözleşmeye sâdık kaldıkları takdirde

44 TASAVVUF VE TARİKATLARLA İLGİLÎ FETVALAR

kıyâmet günü onlara şefâ'at garantisi ma'nâlanna gelir.

SORU :

Kadınlardan bi'at alma, erkeklerde olduğu gibi

musâfaha ile elele tutuşarak mı? yoksa sâdece karşılıklı

sözleşme ile mi yapılır?

CEVAP:

Kadınlarla bi'at yalnızca sözleşme ile icrâ edilir.

Hz. Peygamber'in Mekke-i Mükerreme'nin fethi

günü kadınların bi'atını nasıl kabûl ettiği konusunda

farklı rivâyetler bulunmaktadır.

Bir rivâyette: Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve

sellem erkeklerin bi'at merâsimi bitince Safâ tepesine

oturdu. Bilâhare kadınların bia'tını almağa başladı.

İçerisinde su bulunan bir kap getirtti. Önce O, elini,

sonra da kadınlar ellerini birbirine dokunmayacak

şekilde suya daldırdılar.

Diğer bir rivâyette ise: Elinde bulunan kumaş parçasının

bir ucundan Peygamberimiz, diğer ucundan

da kadınlar tutunmuş ve öylelikle bi'atlarını kabûl

etmişti. Bunu yabancı kadınlarla musâfaha etmemek

ve onlara dokunmamak için yapmıştı.

Başka bir rivayette de: Biraz aşağısında Hz Ömer

radıyallahü anh'in bulunduğu bir sırada Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem) kadınların da kendisine

bi'at etmeleri gerektiğine işâret etti. Bilâhare Hz.

Ömer'in kadınlarla musâfaha etmesiyle bi'at merâsiminin

akdedildiği nakledilmektedir. Bu hâdise başka

bir rivâyette şöyle anlatılmaktadır: «Hz. Ömer, Rasûlüllah'ın

emri ile kadınların bi'atını kabûl ve onlara

uymaları gerekli olan şartları tebliğ ediyor, kendisi

Safâ Tepesi'nde Efendimizin biraz aşağısında bulunuyordu.

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER 45

Ayrı bir rivâyette ise: Rasûlüllah sallâllahü aleyhi

ve sellem) kadınlardan birine vekâlet verdi. O da Safâ

Tepesi'nde durarak kadınların bi'atlarını kabûl etti.

Bu kadın Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem'in

hanımı Hadice radıyalllahü anhâ vâlidemizin

kız kardeşi Ümeyme radıyallahü anhâ idi.

Bu farklı rivâyetler arasında en meşhûr ve en

açık olanı Hz. Âişe vâlidemizin anlattıklarıdır. O bu

merâsimin icrâ şeklini şöyle izah buyuruyorlar: «Allah'a

yemin ederim ki, Allah'ın Rasûlü, Cenâb-ı Hakk'-

ın dokunmasına müsâade ettikleri dışında hiçbir yabancı

kadınla musâfaha etmemiştir. Rasûlüllah'ın

avucu yabancı hiçbir kadının avucuna değmemiştir.

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem kadınlardan

bi'at ile söz aldığında; «sizin bi'atınızı toptan kabûl

ettim» buyurmuştu. İnanan kadınlar Hz. Peygamber'e

geldiklerinde Rasûlüllah onları imtihan ediyor,

onlar bu konuları kendi sözleriyle kabul ve ikrâr ettiklerinde

de onlara: «Ayrılın, gidin, sizin bi'atınızı

kabûl ettim» buyuruyordu.

Bu husûsta merhûm İsmail Hakkı Bursevî Hazretleri

şu yorumu yapmaktadır.

Muhakkak Rasûlüllah erkeklerin bi'atmı musâfaha

ederek, kadınlarınkini ise elleri ellerine dokunmaksızın

kabûl etmiştir. Çünkü şeri'at ve kânun koyucunun

makâmı her hâl ü kârda ihtiyatlı ve tedbirli davranmayı

gerektirir.

İnsanların ta'lîm ve irşâdı maksadıyla - bazı rivâyetlerde

yer aldığı gibi - Hz. Ömer radıyallahü anh'-

in kadınlarla musâfahası uygun olsaydı eğer, Rasû

lüllah'm musâfaha etmesi daha uygun ve yerinde

olurdu. Çünkü O bir peygamber ve Hz. Ömer ise sa-

46

hâbesi ve halifesidir. Böyle bir durumda O, Hz. Ömer'-

den daha üstün bir mevkîye sâhiptir.

Ancak zamanımızda görülen ve güvenilir birtakım

kaynaklardan duyduğumuza göre, şi'îliğe temâyül

etmiş bazı şeyh taslaklarının, inkârcı zimmilerin âdetlerine

benzer bir şekilde erkek ve kadın musâfahasına

müsâ'ade etmeleri, haramlılığı kesin olan çok çirkin

bir davranış ve apaçık bir sapıklıktır. (Rûhü'lbeyân)

Bir rivâyette ise: Kadınlar Rasûlüllah'ın huzûrunda

toplandıkları zaman, onlar elele sözleşme yapmak

ve öylece söz vermek istediler. O ise: «Benim elim şimdiye

kadar yabancı hiçbir kadının eline dokunmadı.

Ancak benim tek bir kadına söylediğim sözlerim, yüz

kadına söylenmiş gibidir» buyurdu. Ve onların bi'atlarını

karşılıklı söz ve kabûl ile aldı. Sonra kadınlar

Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem'den kendisiyle

musâfaha şerefine nâil olmayı istediklerinde O da

elini bir suya soktu, sonra o suyu kadınlara göndererek

onlar da ellerini o suya daldırdılar» şeklinde anlatılmaktadır.

(Ravdatü'l-Enîfe)

Kadınların Bîatı ve Sünnette Yeri

SORU :

Asr-ı sa'âdette kadınların Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'e bi'at etmesi hâdisesi bir def'a

mı, yoksa birçok def'a mı vukû bulmuştur?.

CEVAP :

Kadınların bi'at etmeleri birkaç def'a vâki olmuştur.

Akabe Bi'atı'nda Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi

MÜRŞİDDE ARANAN ÖZELLİKLER 47

aleyhi ve sellem; 72 erkeğin bi'atını musâfaha ederek,

iki kadının bi'atını da musâfaha etmeksizin kabûl

buyurmuştur. Zira Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem

kadınlardan bi'at alırken asla musâfaha etmez,

onlardan sâdece söz alır, ileri sürülen şartları kabûl

ederek söz verdiklerinde de: «Gidiniz! Sizin bi'atınızı

kabûl ettim» buyururdu. (İhsânü'l-uyûn)

SORU :

Kadınlardan bir veya birkaçının mürşidi erinin huzûruna

çıkarak, şeyhleriyle aynı odada oturmaları ve

musâfaha etmeksizin bi'at ederek intisâb edip tarikat

almaları câiz midir?

CEVAP:

Eğer kadınlar toplu ve cemâat hâlinde, İslâmi tesettüre

uygun olarak giyinmişlerse câiz, kapalı bile

olsa tek bir kadının, toplu halde olsa bile açık-saçık

kadınların bu halleriyle mürşidin huzûruna çıkarak

intisâb etmeleri haramdır. (Fetâvâ-yı Halili)

Netice olarak; kadın ve erkeklerin bir mürşide bi'-

at etmeleri, ilâhi emirlere ve Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'in kavli ve fi'li sünnet-i seniyyesine

uygun bir harekettir. Bu sebeple îmanlarında kararlı

ve istikrarlı olmak, yakîn duygularını yenilemek

ve nasûh bir tevbeye sâhip olmak isteyenlerin kâmil

bir mürşid bulup bi'at etmeleri, sûfiyye ricâli arasında

güzel bir âdet olarak kabûl edilmiştir. (Rûhül-beyân)

II. BÖLÜM

HIRKA NEDİR

HIRKA NEDİR?

SORU :

Sûfiyye ricâlinden bazılarının âdetleri üzere müridlerine

hırka giydirmeleri, onlardan söz alarak kendilerine

zikir telkin etmeleri, edep ve tarikatın gereklerini

öğretmeleri şer'-i şerife uygun bir hareket midir?

CEVAP :

Meşrû ve oldukça güzel karşılanan bir davranıştır.

Zira bir kimsenin, giyim-kuşam veya diğer güzel

yönleriyle kendisini iyi ve sâlih kimselere benzetmeye

çalışması müstehap olduğu gibi, kendisine şeyhi

tarafından giydirilen hırkayı gören mürid, şeyhinin

hal-Tavır ve hareketlerini hatırlayarak, ona karşı duyduğu

sevgi hissi ve muhabbet rabıtası artar, böylelikle

müridin kazanacağı feyz çoğalır.

SORU :

Sûfîler arasında âdet olan; şeyhlerin giydikleri hırka

ve kaftan, kendilerine ve tarikatlarına has özel

şekliyle ucunu sarkıtarak bağlamakta oldukları sarık

ve imâme gibi kisveleri müridlerine giydirerek onlardan

söz almaları, zikir telkin etmeleri ve onları

terbiye etmek maksadıyla tarikat telkininde bulunmaları

gibi konularda yeteri kadar sağlam deliller

var mıdır? Mezkûr husûsları ele alan ve genişçe îzâh

eden şey nedir?

52

CEVAP:

Bir kimsenin sâlih ve salim kimseleri benimseyerek

onların kıyâfetine bürünmesi ve onlar gibi giyinip-

kuşanmaya çalışması oldukça güzel karşılanan ve

istenen bir husûstur. Sevenlerin sevdiklerine benzedikleri

ve onların karakterini kazandıkları bilinen bir

gerçektir.

Zamanımızdaki müridlerin hırka giymelerinin genellikle

teberrük için olduğu dikkatten uzak tutulmamalıdır.

Yani müridin kendisinden hırka giydiği şeyhine

karşı duyduğu inanç ve i'timad ile beslediği

hüsn-i zan ve iyi niyetin kazandıracağı güzel hasletler

dolayısıyladır. Giydiği hırka ile şeyhinin davranışlarına

benzemeye, onun hal, tavır ve hareketlerini benimsemeye

çalışmak içindir. İlmin genellikle taklîd ile

başlayan bilgilerle öğrenildiği, hele üstün duygular

beslediğimiz ve benimsediğimiz kişilerin karakter yapılarının

taklid ile kazanıldığı unutulmamalıdır. Mürid

tarafından giyilen hırka veya sarılan sarık ve kuşak

ile, müridin dikkati mürşidine yönelir, onun davranışlarını

devamlı hatırında tutar ki, O'nun hayır

duaları, Allah'a yakın olduğu vakitler, kendisinde de

tecelli etsin. Bunun böyle olması için şeyh, çevresinde

saygı gören, hürmet edilen ve insanlar arasında sözü

sohbeti müessir bir kimse olmalıdır. Mürid ise, dünyâdaki

maddi ve ma'nevî durumunu düzeltmek ve mürşidinin

himâyesine sığınmak için, onun kisvesine bürünür

ve onun gibi olmaya, onun gibi giyinmeye ve

onun gibi ibâdet etmeye çalışır ki, şeyhinin ma'nevi

terakkisine yaklaşabilsin. Sûfiyye ricâlinden bazıları,

konu ile ilgili Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem'den

gelen şu rivayetleri naklederler:

HIRKA NEDİR 53

«Bir kavme benzeyen, onları taklid eden ve benimseyen

kimse onlardandır.»

«Kişi kıyamet günü sevdikleriyle birlikte haşrolunacaktır.

»

«Bir topluluğu seven ve benimseyen kimseyi Cenâb-

ı Hakk onlardan sayar.»

Kötü ve ahlâksızlar gibi giyinip-kuşanmak ve onlara

benzemeye çalışmak nasıl çirkin bir şey ise, iyi ve

sâlih kimseler gibi giyinmek ve onları taklid ederek

benimsemeye çalışmak da o kadar güzel, faydalı, müessir

ve istenilen bir husûstur.

Hırka giymenin aslı ve esasi; tasavvufun ideal

hedef olarak seçtiği mâ-sivâdan, hevâ ve hevesten,

nefsin aldatıcı tuzaklarından kurtulmayı gerçekleştirmek,

şeyh ile mürîd arasındaki ma'nevi ilgi. irtibat

ve alâkayı te'min etmek, müridin nefsi üzerinde mürşidin

murâkabe, muhâkeme ve ma'nevi denetimini tesis

etmek içindir. (Fetâvâ-yı Halîlî)

Ebû Hüreyre radıyallahü anh'den şöyle dediği rivâyet

edilmiştir:

«Yâ Rasûlâllah! ben sizden oldukça çok hadîs duyuyor

fakat çok çabuk unutuyorum» dedim. Hz. Peygamber

sallâllahü aleyhi ve sellem de bana: «Kaftanını

yere yay» buyurdu. Ben de yaydım. Sonra Rasûlüllah

elini kaftanımın üzerinde gezdirdi ve «Onu al giyin

» buyurdu. Ben de giyindim. Artık hiçbir şeyi unutmadım.

» (Sahîh-i Buhârî, Kitâbü'l-ılm)

54

Hırka Giyme ve Giydirmenin Sünnette Yeri

SORU :

Yukarıda anlatılagelen hırka, giymek ve giydirmek

konusunda, sahâbe zamânında seri bir delil var

mıdır?

CEVAP:

Vardır. Nitekim Mi'rac gecesinde, Hz. Peygamber

sallâllahü aleyhi ve sellem Efendimiz'e Cebrail tarafından

bir hırka giydirildi. O da aynı hırkayı hulefâ-i

râşidin'e giydirdi. Ayrıca Kâ'b İbni Züheyr radıyallahü

anh Bânet Suâd kasidesini Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'in huzurunda okuduğu esnada:

«Muhakkak Allah'ın Rasûlü, Cenâb-ı Hakk'ın, kınından

sıyrılmış pırıl pırıl parlayan ve parıltısıyla insanlığı

aydınlatan bir kılıcıdır» mısra'ına gelince, hemen

arkasındaki hırkayı çıkanp Kâ'b İbni Züheyr'e

giydirmiştir.

Hırka giyilmesi konusunda Cenâb-ı Peygamber

sallâllahü aleyhi ve sellem Efendimiz'den şöyle bir rivâyet

nakledilmektedir. Rasûlüllah sallâllahü aleyhi

ve sellem şöyle buyurmuştur:

«İsrâ (mi'rac) gecesi, Cebrail aleyhisselâm beni

aldı ve nûrdan bir kubbenin içerisine götürdü. Orada

bulunan kilitli bir sandığı açarak içerisinden fakr

sâhiplerinin giyimine has bir hırka çıkardı ve bana

giydirdi. Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem o günkü

giydiği hırkayı bilâhare Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer,

Hz. Osman, Hz. Ali ve Enes İbni Mâlik radıyallahü

anhüm'a giydirdi.»

Bu hırka giydirilme hâdisesinden itibâren, sûfiy-

HIRKA NEDİR 55

ye ricâli de, Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem'in

zaman-ı sa'âdetlerinden beri hırka giymeye devam etmişler,

müridlerine giydirilmesine de ayrı bir önem

vermişlerdir. Bu durum muhâfaza edilerek günümüze

kadar gelmiştir.

Çünkü, halife, vekil, mürid veya öğrenci, hırkayı

kokladığı zaman, kendisini Allah yoluna götüren şeyhini

bulur ve hatırlar. Hırkayı görerek Allah'ın ni'-

metleri aklına gelir. Böylece ma'nevi ahvâli elde etme

arzûsu kendinde iştiyak hâline dönüşür. Bu husûsta

ciddî ve coşkulu bir gayrete girişir. Yüce makamlara

erişmeye çalışır.

Hırka giyme mes'elesi şeyh ile mürid arasında

ma'nevî bir irtibat kurmak, şeyhin mürid üzerindeki

murâkabe, denetim ve hakemliğini te'min etmek içindir.

» (Fetâvâ-yı Halîlî)

Merhûm müellif Ömer Zıyâüddin-i Dağıstâni kaddesallahü

sirrahu verilen bu bilgi ve aktarılan rivâyetlerden

sonra hırka giyme ve giydirme mes'elesi ile

ilgili başkaca bir delile lüzûm yoktur, çünkü bu rivâyetler

tevatür derecesine varmıştır diyor. Nitekim

Kâ'b İbni Züheyr radıyallahü anh, zamanının en değerli

şâir ve edîblerindendi. O küfr içinde bulunduğu

dönemlerde «kasideler yazıyor ve onlarla Hz. Peygamber

sallâllahü aleyhi ve sellem ve ashâbını hicvediyor,

küçük gösterme şe gözden düşürmeye çalışıyordu.

Efendimiz aleyhissalâtü vesselâm bunu duyunca;

«Kâ'b'ın kanının helâl olduğunu ve nerede bulunursa

öldürülmesini» emretti. Bu emrin verildiği toplulukta

Kâ'b'ın müslüman olan kardeşi de bulunmakta idi.

O, küfr içinde bulunan kardeşi Kâ'b İbni Züheyr'e

şöyle bir mektup yazdı:

56

«Senin için Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem'in

yüce huzûruna ve müşfik kapısına sığınmaktan

başka çâre yoktur. Buraya iman etmiş ve müslüman

olmuş olarak gelirsen ne âlâ, aksi halde Rasûlüllah'ın

ashâbı tarafından kuduz köpekler gibi öldürüleceksin.

Onlar Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem'-

in rızasını kazanabilmek için bu görevi kendilerine

büyük bir ni'met biliyor ve onu yerine getirebilmek

için can atıyorlar.»

Bu mektup Kâ'b İbni Züheyr'e ulaşınca, Kâ'b İbni

Züheyr Rasûlüllah'a sığındı ve teslim oldu. Rasûlüllah'ın

da bulunduğu bir sırada Mescid-i Nebevi'ye

girdi. Ashâb-ı kirâm, Efendimizin çevresinde bulunmakta

idi. Efendimiz: «Sen kimsin?» diye sordu. O

da: kelime-i şehâdet getirdikten sonra kendisini: «Ben

Kâ'b İbni Züheyr'im» diye tanıttı. Bunun üzerine Hz.

Ali kerremallahü vechehu: «Rasûlüllah âmir olduğu

halde O'na me'mûr diye hitâp eden sen değil misin?»

dedi. O da: «Ben. me'mûr değil me'mûn, güvenilen ve

inanılan bir kimsedir» dedim» dedi. Mescid içinde bir

yere oturdu ve meşhûr Bânet Su'âd kasidesini okumaya

başladı.

Bazı beyitler okunurken Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem hırkasını çıkarıp, Kâ'b'ın sırtına koydu

ve giydirdi. Hırkayı kendisine hediyye etti. Kâ'b

İbni Züheyr vefat edince, Hz. Mu'âviye bu hırkayı mirasçılarından

1000 dinar ya da daha fazlaya satın aldı

ve devlet hazînesine bıraktı. Rasûlüllah'ın Kâ'b'a

hediyye ettiği bu hırka, hâlen İstanbul'da Sultan Fâtih

Câmii yakınlarındaki Hırka-i Şerif Câmii'nde bulunmaktadır.

Ayrıca Rasûlüllah'ın kendisine ait olan

ve bizzat çıkardığı bir hırka da Ayasofya yakınların-

HIRKA NEDİR 57

daki Topkapı Sarayı'nda Hırka-i Sa'âdet Dâiresi'nde

bulunmaktadır.

Nakledilen bu rivayetlerden güzel ses ve nağmelerle

camilerde kaside okumanın, karşılıklı hediyelesme

ve bağış yapmanın câiz olduğunu düşündüm.

SORU :

Hırka giymek erkekler için meşrû olduğu gibi kadınlar

için de caiz midir? Bununla ilgili asr-ı sa'âdette

vukû bulmuş bir misâl var mıdır?

CEVAP :

Meşrû ve vâkidir. Nitekim Nebiyy-i Ekrem Efendimiz

sallâllahü aleyhi ve sellem Ümmü Hâlide radıyallahü

anhâ'ya bir hırka giydirmiş ve hediyye etmiştir.

Bu konuda netice olarak şunları söyleyebiliriz :

Erkek ve kadınların kâmil bir şeyhe intisâb etmeleri,

belirli ma'nevî bir seviyeye erdikten sonra

mürşidleri elinden hırka giymeleri, sûfiyye ricâli arasında

âdet olduğu gibi, onların şeyhlerinin hüküm ve

tasarruflarına teslim ve tefvîz-i umûr etmelerinin, dolayısıyla

da Allahü Te'âlâ'nın ve Rasûlüllah'ın hükmü

altına girmelerinin bir alâmeti, ayrıca. Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem'e bi'at edip söz verme medâsiminin

sünnet-i seniyye olarak ihyâsı ve devam ettirilmesidir.

Nitekim Nebiyy-i Ekrem Efendimiz: Ümmü

Hâlide radıyallahü anhâ'ya kendi mübarek elleriyle

dört köşeli ve desenli bir hırka hediyye etmiş

«Bunu sırtına giy ve eskit» diye iki def'a tekrar ettikten

sonra «Bu hırka senâ ve övgü alâmetidir» buyurmuştur.

(Rûhü'l-beyân) Geniş bilgi için bkz. Yakup

ÇİÇEK, Hariri-zâde Mehmet Kemâleddin Hayatı,

eserleri ve Tibyânü vesâili'l-hakâyık fi beyâni selâsi-

58

li't-tarâik, muhtevâsı ve kaynakları, 88-93; Hariri-zâde,

Tibyân, I, 7 b - 9 a

Evliyaullah'a Ait Eşyaya Hürmet

SORU :

Peygamberlerle velîlerin kendilerine has bir kisve

olarak seçtikleri hırka, pabuç, tâc ve kavuk gibi

eşyâlara, giyeni düşünerek ve sâhibine saygı ve hürmet

hissi besleyerek ziyâret etmek, teberrüken ve teyemmünen

ta'zîm etmek şer'an câiz midir?

CEVAP:

İbâdet ve kulluk niyyetiyle olmaksızın, feyz ve bereket

almak gâyesiyle yapılan ziyâretler câiz ve güzel

bir davranıştır. Zira yapılan bu ziyâret ve gösterilen

bu hürmet, hissiz, duygusuz ve cansız olan eşyaya

değil, onların şahsında giyenlere yöneliktir. Ancak

gerek giyene, gerekse giyilen eşyaya, ibâdet ve

kulluk kasdıyla yapılan ziyâret ve hürmet hem küfür,

hem de büyük bir hatâdır. Halbuki bu tür ziyâret ve

hürmetten maksad, bereket, himmet, feyz ve şefâ'at

ummaktan başka bir şey değildir. Ayrıca peygamberlerin

ve velilerin elbiselerinden kerâmetlerin zuhûr

ettiği dikkatten uzak tutulmamalıdır. Nitekim Ca'-

fer el-Hâlidî: «Başıma geçirdiğim derviş başlığı ile ormanlarda

bana yırtıcı ve yabanî aslanlar tevâzû gösterdi.

Bana itâ'at etti» diyerek buna işâret etmiştir.

Hz. Yûsuf'un kanlı gömleği, Hz. Ya'kub aleyhisselâmın

gözlerine sürüldüğü zaman âmâ olan gözleri aniden

açılmıştır.

Ca'fer el-Hâlidi'den nakledilen bu hâdise bir başka

şekilde şöyle anlatılmaktadır:

HIRKA NEDİR 59

«Bir gün şeyhlerden birinin huzûruna girdim. Bana

bir başlık hediyye etti ve onu giydim. Sonra o bölgeden

uzaklaştım. Yolum ormanlık ve ağaçlık bir yerden

geçerken yırtıcı hayvanlarla karşılaştım. Onlar

bana yaklaşıyor ve itâ'at gösterisinde bulunuyorlardı.

Hayretler içinde kaldım. Başlığı çıkardım. Bir de

ne göreyim. Onlar aynı davranışlarını başlığa yapıyor

ve bereketinden istifâde etmeye çalışıyordu. Dervişlerin

elbiseleri, en güzel ve en temiz giyim-kuşam, en

şerefli kisve, sevab ve ecir yönünden de Allah indinde

en makbûl olanıdır. Başa konulmaya değer olan

taç o taç, giyildiğinde her türlü belâyı defetmek için

gerekli olan başlık yine o başlıktır. Bu sebeple sûfi

ve dervişler, taç, hırka ve benzeri kıyafetleri giydirecekleri

kimselerde bazı şartların bulunmasını istemiş,

şeyhlerimiz de halifelerine ve ma'nevi mirasçılarına

bunları intikal ettirerek günümüze kadar gelmesini

te'min etmişlerdir. (Fetâvâ-yı Halîlî)

Hırka Giymenin Tarihçesi

SORU :

Hırka giydirme hâdisesinin mevcûdiyeti diğer

peygamberler döneminde de var mıydı? Böyle bir rivâyet

ve delil mevcût mudur?

CEVAP:

Evet, mevcuttur.

Enes İbni Mâlik radıyallahü anh'den rivâyet edildiğine

göre; Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem :

«Şimdi benim şu gömleğimi götürün. Babamın yüzüne

sürün de gözü açılsın. Ve bütün ailenizle birlikte

60

gelin» (Yûsuf (12), 93) âyet-i kerimesi hakkında konuşurken

şöyle buyurmuştur:

Zâlim Nemrût, İbrahim aleyhisselâm'ı ateşe attığı

zaman. Cenâb-ı Hakk cennetten bir gömlek ve sandalye

ile Cebrail aleyhisselâm'ı O'na gönderdi. Hz.

Cebrail gömleği İbrahim'e giydirdi ve sandalye üzerine

oturttu. Kendisi de O'nunla beraber oturdu ve konuşmaya

başladılar. İbrahim aleyhisselâm bu gömleği

İshâk'a, o, Ya'kub'a, Ya'kub da Yûsuf aleyhisselâm'a

giydirdi. Hz. Yûsuf bu gömleği çürüme ve benzeri

tehlikelerden korumak için bir sandığın içine koydu

ve kilitledi. Bilâhare kardeşleri onu götürüp kuyuya

atarken üzerinde bulunan kanlı gömlek bu gömlekti.

Üzerinde cennet kokusu bulunduğu için. ona

dokunan ve onu koklayan her hasta ve her dertli devâ

buluyor, şifâya kavuşuyordu.

Te'vilât-ı Necmiyye'de buna işâret edilerek şöyle

denmektedir: Yûsuf alevhisselâmm sırtındaki gömlek.

Cenâb-ı Hakk'ın peygamberlerine giydirdiği cennet

elbiselerinden bir elbisedir. Bu kisveler O'nun cemâl

nûrunu taşımakta idi. Hz. Ya'kub aleyhisselâm onu

koklayarak yüzüne-gözüne sürdüğü zaman, âmâ olan

gözleri aniden açılıvermiştir.

Bu esrardan dolayı sâlih kimselerin kisvelerinin

de kendine has te'sirinin var olabileceğini düşünmüşler

ve müridlerine hırkalarını giydirmişler ki, onların

gönül dünyâsına ârız olan ma'nevi körlük giderilebilsin.

Gönüller, içerisine dolan dünyâ sevgisi ve dünyevi

şeylerle aşırı ilgiden körelir.

Bâzı hadis hâfızları: Hz. Âli kerremallahü vechenin

Hasan-ı Basri rahmetullah ileyhi'ye hırka giydir

diği şeklindeki rivâyeti imkânsız addederler. Hadis

imamları, Hasan-ı Basri'nin Hz. Ali kerremallahü vec-

HIRKA NEDİR 61

he'den değil hırka giymek, Ondan hadis bile işitmediğini

ileri sürmüşlerdir.

İsmail Hakkı Bursevi Hazretleri: «Hırka giyme ve

giydirme mes'elesi, mezkûr hâdiselerden dolayı sûfiyye

ricâli arasında bir âdet olmuştur. Hem kendileri teberrüken

hırka giymiş, hem de giydirmişlerdir. Hiç

kimsenin böyle bir âdete karşı çıkmaya hakkı yoktur.

Ben Konya'da titiz bir şekilde korunan ve cennet

elbiselerinden olduğu söylenen, bir ucu içi su dolu

tasta bulunan hırkayı ziyâret ettim. Suyu ile yüzümü

yıkadım. Zâhiri ve bâtını hastalıklardan kurtulmak

için o sudan içtim. el-Hamdü lillâh» buyurmaktadır.

(Geniş bilgi için bkz. Ya'kûp ÇİÇEK, Age., 90 -

92; Hariri-zâde, Tibyân, I 9 a - 9 b.)

Hırka Giymenin Niyyeti

SORU :

Hırka giyebilmek için husûsi bir şart ve bununla

ilgili yapılması gereken bir niyyet var mıdır?

CEVAP :

Vardır. Hırkayı giyerken, güzel her türlü ahlâka

bürünmek, kendi elbiselerinden soyunurken de bütün

kötü ahlâktan, çirkin âdet ve alışkanlıklardan kurtulmaya

niyyet etmek esastır.

Sûfiyye ricâlinden bazıları hırka giymenin şartlarını

şöyle açıklamaktadır: Yalancılık elbisesini doğrulukla,

hiyânet elbisesini emânetle örtmek ve bu inanç

ve şu'ûr içinde hırka giymek gereklidir. Sonra da lüzumsuz

ve faydasız yere konuşmaktan sakınmak, gözü

haramlara bakmaktan korumak, verâ, hüsn-i zan,

kanaat, tevâzû, cömertlik, namaz, oruç, zikir gibi gü-

62

zel ahlâk ve ibâdetierle donanmak, bütün mü'minlere

merhamet nazarı ile bakmak, gereksiz yere âvâre -

âvâre çarşı-pazarlarda dolaşmak, cemiyet içerisinde

fazla bulunmak gibi insanı zihnen ve ma'nen meşgul

edici kötü alışkanlıklardan uzaklaşmak ileri sürülen

şartlar arasındadır.

III. BÖLÜM

ZİKİR, TARİKAT - ŞERİAT MÜNASEBETİ

ZİKİR NEDİR? DELİLLERİ NELERDİR?

SORU :

Sûfiyye ricâli arasında bilinen şekliyle ta'Iîm ve

telkin edilen zikir hakkında şer'î bir delil var mıdır?

CEVAP :

Vardır. Zikir ta'lim ve telkini de oldukça önemli

ve mu'teber addedilmektedir. Çünkü Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem; Ashâb-ı kirâma gerek tek

tek, gerekse toplu olarak zikir ta'lim ve telkin etmiştir.

Hz. Ali kerremallahü veche'ye cehri, Hz. Ebû Bekir

radıyallahü anh'e de hafi zikri bizzat telkin etmiştir.

Aşağıdaki fetvalarda bu konu etraflıca anlatılmaktadır.

Şeyhlerin müridlerine zikir telkininde bulunması,

oklukça güzel ve sevilen bir husûstur. Bunun sıhhati

edille-i erba'a (Kitap, sünnet, icmâ'-ı ümmet ve kıyâs-

ı fukahâ) ile sâbit ve Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'in sünneti seniyyesine de uygundur.

Nitekim Ahmed İbni Hanbel meşhûr Müsned'inde şu

rivâyete yer vermektedir:

«Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem hem tek

tek, hem de toplu olarak ashâbına zikir telkin ve ta'-

liminde bulunmuştur. Tek tek zikir telkinine dâir bir

rivâyet Yûsuf el-Gürâni ve diğer râviler tarafından

Hz. Ali kerremallahü veche'den sahih bir senedle ve

şöyle nakledilmektedir:

«Hz. Ali kerremallahü veche, kullar için Allah'a

66

giden en kısa, en kolay ve Allah indinde en faziletli

yolu kendisine göstermesini Rasûlüllah sallâllahü

aleyhi ve sellem'den istedi.

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem: «Yâ

Ali! Halvette ve yalnızken, celvette ve insanlarla bir

arada bulunurken Allah'ı zikretmeye devam etmelisin

» buyurdu. Hz. Ali radıyallahü anh: «Allah'ı nasıl

zikredeyim yâ Rasûlâllah?» diye sordu. Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem de: Gözlerini kapat ve benim

üç def'â söylediğimi dinle. Sonra sen üç def'a

tekrar et ben dinleyeyim» buyurdu.

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem gözlerini

kapatarak, yüksek sesle üç def'a «Lâ ilâhe illallah

» dedi. Hz. Ali kerremallahü veche de büyük bir

huşû' içinde O'nu dinliyordu. Sonra Hz. Ali radıyallahü

anh gözlerini kapatarak, yüksek sesle üç defa

«Lâ ilâhe illallah» dedi. Rasûlüllah sallâllahü aleyhi

ve sellem de aynı şekilde O'nu dinliyordu. Sonra Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem: «Benim ve benden

önce gelen peygamberlerin söylediği en faziletli

söz «Lâ ilâhe illallah»'dır. Yer yüzünde «Allah, Allah,

Allah..» diyenler bulundukça kıyâmet kopmaz» buyurdu.

(Sahih-i Müslim)

Ahmed bin Hanbel'den rivâyet edilen bu hadis,

Hz. Ali kerremallahü veche'ye telkin buyurulan cehri

ve açık zikrin bir delilidir. (Fetâvâ-yı Halili)

İster lâfza-i celâl, ister murâkabe, ister nefy ü isbat,

ister huzûr olsun, hareketsiz ve sessiz olarak yapılan

kalbî ve bâtmî zikrin telkinine gelince, o da Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem tarafından Hz. Ebû

Bekir radıyallahü anh'e teveccüh yoluyla telkin buyurulmuştur.

Bu konuda Hz. Peygamber sallâllahü

ZİKİR NEDİR DELİLLERİ NELERDİR 67

aleyhi ve sellem: «Allah'ın benim gönlüme tevdi buyurduğu

her şeyi, Hz. Ebû Bekir'in gönlüne boşalttım.

» Diğer bir hadisi şerifte de: «Allah Ebû Bekir'i

namaz ve orucunun çokluğu ile değil, kalbine tevdi

edilen bir emânetle, Cenâb-ı Hakk'a karşı duyduğu

ta'zim ve hürmet hissiyle sizlere üstün kılmıştır» buyurmuştur.

Birinci hadis; nakş-bendiyye ricâli indinde, teveccüh

usûlü ile müridin kalbine, kalbi zikir, muhabbet

ve cezbenin tevdiinin delili olarak kabûl edilmiş, ikinci

hadis de huzûr ve murâkabe telkin ve ta'liminin

delili olarak ileri sürülmüştür.

Bilâhare, Hz. Ali ve Hz. Ebû Bekir radıyallahü

anh'e nisbetle rivâyet edilen bu hadîslere dayanarak

tarikatlar «Aleviyye ve Sıddikıyye» adlarıyla şöhret

bulmuş, muhtelif şu'be ve kollarına ayrılarak günümüze

kadar gelebilmiştir.

Allah ü Te'âlâ ikisinin de yardımcısı olsun.

SORU;

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem'in zikir

telkini, sâdece Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ali'ye mi inhisâr

etmiş, yoksa kendilerine zikir telkin edilen başka sahâbe

var mıdır?

CEVAP ;

Kalabalık bir sahâbe topluluğuna zikir telkini yapıldığı

sâbit ve vâkîdir. Zira Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem; bir gurup sahâbe ile evinde otururlarken,

Efendimiz: «İçinizde yabancı bir kimse varsa

onu dışarı çıkarıp, kapıyı kapatınız» buyurduğunda

biz: «İçimizde yabancı birisinin olmadığını» söyledik.

Hücre-i sa'âdetin kapısını kapatıp oturduktan

68

sonra, bir sûre «Lâ ilâhe illâllah, Lâ ilâhe illallah» diyerek,

topluca ve yüksek sesle zikrettik» şeklinde bir

rivâyeti Ahmed b. Hanbel, Şeddâd b. Evs radıyallahü

anh'den sahih kaydıyla şöyle nakletmektedir:

«Biz Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem'in huzûrunda

idik. O: «Aranızda hristiyan, yahûdi, ya da

şerî'atın esrârına, vâkıf olmayan yabancı bir kimse

var mı?» deyince biz de: «Hayır yok yâ Rasûlâllah!»

dedik. Efendimiz kapının kapatılmasını emretti. «Ellerinizi

kaldırın ve «Lâ ilâhe illâllah» deyin» buyurdu.

Ellerimizi kaldırdık ve öylece bir süre kelime-i tevhid

zikrini icrâ ettik. Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem

ellerini indirince biz de indirdik. Hz. Peygamber

aleyhissalâtü vesselâm; zikrin sonunda :

«Allah'ım sana hamdolsun. Muhakkak sen beni

bu kelime-i tevhidin tebliği ile peygamber olarak gönderdin.

Onunla zikretmeyi bana emrettin ve bunun

karşılığında da bana cenneti va'dettin. Asla sen verdiğin

sözden caymazsın» diye duâ etti.» Sonra da: «Size

müjdeler olsun ki Cenâb-ı Hakk, hepinizi afvetti»

buyurdu. (Munziri bu hadisin Ahmed b. Hanbel'in

Müsned'inden naklen hasen olduğunu söylemiştir.)

Elinizdeki bu eserin müellifi Ömer Zıyâüddin-i

DAĞISTÂNİ merhûm:

«Nakş-bendiyye ricâlinden bazıları, müridleriyle

birlikte topluca icrâ ettikleri Hatm-i Hâce zikri esnâ-

ZİKİR NEDİR DELİLLERİ NELERDİR 69

sında, kapıların kapatılmasına ve aralarında bu zikrin

yapılış şeklini bilmeyen kimselerin alınmamasına

hükmetmişler ve delil olarak da bu hadîs-i şerifi ileri

sürmüşlerdir. Zira Hatm-i Hâce'ye karşı yabancı olan

birinin zihninde şüphe ve tereddütler doğabilir. Bu

düşüncelerle Hatm-i Hâce zikrine yabancı kimselerin

iştirak etmesinde bir takım mahzûrların varlığı

ileri sürülmüştür. Çünkü hakkında muhtelif rivâyetler

bulunan ve belirli sayılarda yapılması gereken zikirlerde

eksiklikler olabilir. İşin aslını bilmeyen kimseye,

zikir sırasında müridlere çakıl taşları ve baklalar

dağıtılması garib gelebilir. Hattâ câhil bir takım

kimseler buna karşı gelmiş ve itiraz etmişlerdir. Yapılan

zikir, tesbih ve okunan ihlâs sûresinin sayılarını

eksiksiz yapabilmek için dağıtılan bu taşlar için :

«Bu taşlar ne? Bunlarla ne yapmak istiyorsunuz?» diye

sormuşlardır.

Yabancıların Hatmi Hâce halkasına girmesinin

mahzûrlarından biri de: Alışık olmadığı bir zikirle

karşılaşan ve işin acemisi olan böyle birinin zikrin te'-

siriyle «sekr» hâline gelerek kendinden geçmesi ve

şuûrunu kaybetmesidir. Biz böylelerini çok gördük ve

ricâ -minnet halkanın dışına çıkarabildik. Ayrıca diğer

tarikat ve tekkelerin zikir ve âyinlerini, yalnızca

seyretmek ve vakit geçirmek için gelen seyircilerle,

münafık, kâfir ve yabancıların da bulunduğunu gördük.

Böylesine önemli bir zikir halkasında sâdece iyi

ve sâlih kimselerin biraraya gelmesinin düşünülmesi,

kişilerin birbirine yansıtacağı karakter transferinde

aranmalıdır. Unutulmamalıdır ki üzümün üzüme baka

baka karardığı gibi, insanlar da birbirine baka baka,

konuşa konuşa, olgunlaşır ve güzel hasletlere bürünürler.

Kişilerin sevdikleriyle beraber haşrolunacağı

dikkatten uzak tutulmamalıdır.

70

Hatm-i Hâcegân Zikri

SORU:

Yukarıda kısmen anlatılan mahzûrlar dikkate

alınarak, Nakş-bendiyye'nin Hâlidiyye koluna mensûb

tekelerde, Hatm-i Hâce zikri yapılırken, kapıların

sıkı sıkıya kapatılması ve intisâbı olmayanların

bu halkaya alınmaması şer'-i şerife uygun bir hareket

midir?

CEVAP:

Evet sünnet-i seniyyeye uygun ve meşrû bir davranıştır.

Toplu zikir sırasında böyle bir usûlü benimsemeleri

yukarıdaki hadis-i şerife istinâd etmektedir. Ancak,

Hâlidiyye tarikatına müntesib olan müridler bir

bütün olarak kabûl edildiğinden, hangi Hâlidi şeyhine

bağlı olursa olsun Hâlidi her müridin Hatm-i Hâce'-

ye iştirâki uygun görülmüştür. Ne var ki, mezkûr merâsime

karşı itirazlarının bulunduğu hissedilen mürid,

intisâbını yenilemedikçe zikir halkasına dâhil edilemez.

Yabancıların Hatm-i Hâce halkasına katılmalarının

mahzûrlarından biri de: İlmen yetersiz olduğu ve

hakikatini bilmediği halde zikre iştirâk edenin halkada

yapılan ve okunanlara itiraz etmesi ve karşı çıkmasındandır.

Hattâ bu konuda mutaassıp olanlardan

bazıları, zikir esnâsında kelime-i tevhidin okunuş şeklini

beğenmiyor ve: «Lâ ilâhe illâllah» deki «İlâhe» kelimesinin

«lâm»'ını uzatmanın, «Allahümme salli alâ

muhammedin ve alâ âli muhammed» cümlesinde bulunan

«Allâhümme» 'deki «lâm» ile «Âli muhammed»'-

deki «Âl»'in hemzesini bir elif miktarından fazla çekmenin

tecvid kâidelerine göre câiz olmadığını iddia

ZİKİR NEDİR DELİLLERİ NELERDİR 71

ediyorlar. Bu düşünceler, karşı çıkanların cehâlet ve

bilgisizliğinden ve tecvid ilmine vukûflarının kıtlığından

kaynaklanmaktadır. Tecvid âlimlerine göre, bu

hemzelerin çekilmesinin sebebi, ikisi lâfzı, ikisi de

ma'nevi olmak üzere dört sebebe mebnîdir. Lâfzi olanı:

hemze ve sükûn, ma'nevi olanı da: «Allâhü ekber»,

«Âlini», «Allâhümme salli» gibi ilâhî isimlere ziyâdesiyle

ta'zîm ve hürmet; ikincisi de: «Lâ raybe, lâ şerikeleh,

lâ şübhe» gibi cümlelerdeki lâm-ı tebri'e'yi mübalâğa

ile göstermek içindir. Bu lâfzî ve ma'nevi sebepler

nerede bulunursa o hemze ve sükûnun beş

elif miktarı çekilmesi câizdir ve bu husûsta ihtilâf yoktur.

Geniş bilgi için Tecvîd-i Ömeri ile Cezeri'nin Aliyyü'

1-kâri Şerhi'ne mürâcaat ediniz. «Âl» kelimesindeki

hemzenin beş elif miktarı çekilmesinin sebebi, Verş

kırâatına göre medd-i bedel'den dolayıdır. Âmenû,

Âl-i İmrân derken olduğu gibi. «Allâhümme salli alâ

ınuhammedin ve alâ âli muhammed» derken sözü «ve

alâ»'da kesip «Âli muhammed» diye devam etmek

ise, Hamza kırâatına göre ve harf-i medden sonra

nekre bir hemze gelmesi sebebiyledir. «Alâ ebsârihim

»'de olduğu gibi. Bu ve benzeri mahzûrlar gözönünde

bulundurularak Hâlidiyye ricâli «Hatm-i Hâcegân

»'ın icrâsı esnâsında kapıların kapatılmasını uygun

görmüşlerdir. Bu hükme vesile olan hadis sahihtir.

Sahihi Buhâri'nin Kâ'be ve mescidlerin kapatılması

ile ilgili bölümünde şöyle bir nakil yer almaktadır:

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem, Hz. Bilâl,

Üsâme ve Osman radıyallahü anh olduğu halde

Kâ'be'ye geldiler. Sonra kapısını kapattılar ve içinde

bir süre kaldıktan sonra çıktılar. Abdullah İbn-i Ömer

radıyallahü anh Kâ'be'den çıkan Hz. Bilâl radıyallahü

72

anh'e yaklaşarak sordum. O da «namaz kılındığını

söyledi dedi.

TARİKATLARIN TEŞEKKÜLÜ

SORU :

Bütün tarikatların Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ali radıyallahü

anh vâsıtasıyla Fahri Âlem sallâllahü aleyhi

ve sellem'e ulaştığı ve onların da tarikatı Hz. Peygamber'den

aldıkları bilindiği halde, efkârı umûmiyye

de niçin «Muhammediyye Tarikatı» adının verilmeyip

de, Nakş-bendiyye, Kâdiriyye, Mevleviyye, Şâzeliyye,

Rifâiyye, Kübreviyye, Ekberiyye, Sühreverdiyye, Çeştiyye,

Halvetiyye ve Celvetiyye tarikatları gibi isimle

rin verilmesi ve tarikatların bu isimlerle şöhret bulması

şer'an câiz midir?

CEVAP:

Mecâz yoluyla câizdir. Nitekim Hz. Peygamberin

hadîslerini ihtivâ eden kitaplara Sahihi Buhârî, Sahîh-

i Müslim denmektedir. Mustafaviyye Mezhebi de,

Ebû Hanife, Şâfi'i, Mâliki ve Hanbeli mezhebi adıyla

bilinmektedir. Halbuki bunların hepsi de Kur'ân-ı Ke

rîm ve Hadis-i şeriflerden kaynaklanmakta ve bu iki

asıl mesnede dayanmaktadır. Hiç biri kendi izâfi ve

indî mütâlâalarına göre böyle bir şey îcâd edip ortaya

koymamışlardır.

Tarikatların nihâyeti ve aslı Muhammediyye Tarikatı

olduğu halde, niçin bu tarikatlara Muhammediyye

Tarikatı adı verilmiyor da Nakş-bendiyye, Kadiriyye

ve Mevleviyye v.b. isimler veriliyor diye sorarsan,

buna şu cevâbı verebiliriz:

Tarikatların mezkûr isimlerle adlandırılıp şöhret

bulması mecâzidir. Bu tarikatların kurucusu ve piri-

TARİKATLARIN TEŞEKKÜLÜ 73

nin ismine nisbetle anılması, bu zâtların adı geçen tarikatların

ıslâhı, zaman ve zeminin ihtiyaçlarına göre

irşâd anlayışlarının değiştirilmesi gibi konularda

cehd ve gayretlerinin çokluğundandır. Hz. Peygamber

sallâllahü aleyhi ve sellem'in hadislerinin, bulunduğu

kaynaklara göre Buhârî ve Müslim hadisi diye isim

lendirilmesi aynen buna benzer. Aslında hadîsler Buhari

veya Müslim'e ait değil bizzat Rasülüllah'a âittir

Hadislere, kitaplarında «Mu'an'an» bir silsile ile

yer vermekten başka müdâhaleleri yoktur.

Mezhep imamları da görüşlerini Kur'ân-ı Kerîm

ve sünneti seniyye'den aldıkları, hükümlerini bu iki

asıl kaynağa dayanan delillerle içtihâd yaparak koydukları

halde, mezheplerinin kendilerine nisbetle Hanefi,

Şâfi'i, Mâliki ve Hanbeli mezhebi diye isimlendirilip,

bu adlarla tanınıp yaygınlaşması da böyledir.

Bu zâtlardan hiç birisi kendiliklerinden şahsî bir hüküm

ortaya koymamışlardır.

Cüneyd-i Bağdâdi kaddesallahü sirrahu bu husûsu

şöyle açıklıyor:

«Rasûlüllah'ın sünnet-i seniyyesi ve ahlâkı hasenesinden

kaynaklanmayan ve O'na uymayan bütün

tarikatlar çıkmaz sokaktır. Onlarla hiçbir yere

varılamaz.»

Hadisi şerifte: «Eğer Mûsa aleyhisselâm hayatta

olsaydı da bizim peygamberlik haberimiz kendisine

ulaşsaydı, ümmetimden olması dışında başka bir şey

O'na câiz olmazdı» buyurulmuştur. Kendisinden önçeki

bütün semavi kitapları ve ilâhi dinleri nesheden

Hz. Peygamber'in nübüvveti, nasıl olur da O'nun yoluna

ve izine aykırı tarikatlara imkân verir. Bunun

düşünülmesi bile muhaldir.

Onların Hâlidiyye tarikatı ile ilgili: «Mevlânâ Hâ-

74

lid-i Bağdadî kuddise sirruhu silsile itibariyle kendinden

önce bulunan ve o zamana kadar İmam-ı Rabbâni'ye

nisbetle «Müceddidiyye» adıyla bilinen tarikatın

hiçbir hususiyetini değiştirmediği ve esaslarına da

hiçbir şey ilâve etmediği halde niçin Hâlidiyye deniliyor?

» şeklindeki itirazlarına şöyle cevap verilebilir.

Bu da talebenin daha meşhur ve daha fazla tanınan

üstadına mensubiyeti sebebiyledir. Ayrıca Mevlânâ

Hâlid, kayıtsız-şartsız ve itirazsız bir şekilde mürşid-

i kâmil olduğundan bu tarikata Müceddidiyye-i

Hâlidiyye tarikatı denilir. Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdi'nin

İmam Rabbâni'ye olan bağlılığının bir ifadesidir.

Tarikat Nedir?

SORU:

Tarikatların başı ve sonu nedir?

CEVAP:

Tarikatların başlangıcı, şer'-i şerifin esaslarına

sımsıkı sarıldıktan sonra mümkün olduğu kadar zikir

ve O'nun insanlara lütfettiği nimetler ile yüce kudreti

üzerinde derin tefekkür, ortası; «İnsanlarla aşırı

derecede ülfet ve ünsiyyet, onlarla fazlaca haşir-neşir

olmak iflâs alâmetidir» denildiği gibi, insanlarla, ya

da cezbedici diğer dünyevi şeylerle değil yalnız Allah'la

meşgûl olmak ve yalnız O'na yakın ve O'nunla

ünsiyyet etmektir. Neticesi ise; her zaman Hakk'ın huzûrunda

bulunduğu inancına sahip olmak, kendisinde,

çevresinde hulâsa her şeyde Hakk'ı görebilmek, bir

an bile Allah şu'ûrundan uzak kalmamaktır. Daha

doğru bir ifâde ile İslâm'ı «İhsân» derecesinde ve her

an Cenâb-i Hakk'ın murakabe ve denetimi altında ya-

TARİKATLARIN TEŞEKKÜLÜ 75

şadığına inanarak ibâdet etmek ve öylece yaşamaktır.

Tarikatların hepsinin gâyesi, müridlerini yalnız

Allah'a kulluk ve yalnız O'nun rızasını kazanma idealine

ulaştırmaktır. Nitekim bunu zikir, fikir ve ibâdetlerinde

şöyle dile getiriyorlar:

«İlâhi benim maksadım yalnız sen, elde etmek istediğim

de yalnızca senin rızandır.»

Istılah Kullanılmasının Gereği

SORU:

Sûfiyye ricâli arasında tarikat, hakikat, ma'rifet,

kurbiyyet, bu'diyyet, vuslat, keramet, mükâşefe, müşâhede,

istiğrak, fenâ fillâh ve beka billâh gibi ıstılah

ve özel ta'birlerin kullanılması şer'-i şerife uygun mudur?

Akâid kitaplarında bunlarla ilgili açık hükümler

var mıdır?

CEVAP:

Bunlar ve benzeri tasavvufî ıstılahların muhtevâları,

şer'-i şerife uygun ve bu ta'birlerle ilgili rivâyetler

mevcûttur.

Ey sâlik Allah'a açılan kapılar, şeri'at, tarikat, hakikat

ve ma'rifet olmak üzere dörttür: Bunların her biri

gerçek, Kur'an ve Sünnetle sâbit olan husûslardır.

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem: «Şeri'at

sözlerim, tarikat; davranışlarım, hakikat; hallerim,

ma'rifet ise; her şeyim olan ana sermâyemdir»

buyurmuştur.

76

Şeri'at; beden ve cesedle ilgili olup, namaz kılmak,

oruç tutmak, hacca gitmek, zekât vermek ve kelime-i

şehâdet getirmek gibi fıkıh kitaplarında zikredilen

farz, vâcip, sünnet ve mûstehablar ile yasaklanan haram

ve günahları terketmek gibi vücûd organlarına

mahsûs ibâdet ve mükellefiyetlerdir. Neticesi ise cehennemin

yakıcı ateşinden kurtulup, selâmete ermek

ve Cennetin firdevs bahçelerine girmektir.

Tarikat; bütün güzel ahlâklarla donanmak, her

türlü çirkin davranışlardan uzak durmak gibi kalbi

mükellefiyetler olup, iyi huylarla hemhal olmak, kötü

âdet ve alışkanlıkları kalbden kovmak ve kalben

Allah'ı zikretmek ma'nâsında: «Kalbi her türlü kötülükten

temizleme, Allah'dan gayrı her şeyi kalbden

çıkarma» şeklinde ifâde edilir. Bunun neticesi kalbi

kötülüklerden temizleme ve Allah'tan gâfil bırakan

duygu ve düşüncelerden arındırma, imanda yakin derecesine

ermektir.

Hakikat ise; Allah'ın dışındaki her şey ve her şekilden

uzak kalıp, yalnız O'nunla ünsiyyet etmek, kesiksiz

ve kesintisiz her an huzûr-ı ilâhide bulunma

şu'ûruna varmaktır. «Gönlüm göz açıp-kapayıncaya

kadar kısa bir zaman da olsa Allah'tan gâfil olsa ve

O'nun azametini ve huzurunda bulunma duygusunu

yitirirse kendini müslümanlardan saymazdım» sözünde

ifâdesini bulan, bir an bile Allah'ı unutmadan, her

an O'nun murâkabe ve denetimi altında bulunduğu

inancı içinde hareket etmek gibi ruha ait mükellefiyetlerdir.

Bunun neticesi, nefs-i mutmainne ve selim

kalbe erişmek, kâmil bir Allah sevgisi, şahsî irâde ve

isteklerini imhâ ederek, ilâhî irâdeye râm olmak gibi

güzel hasletlerdir.

Ma'rifet ise; müşâhede, fenâ fi'1-fenâ ve beka bil-

MA-RİFET VE VUSLAT 77

lâh gibi zikri dahi unutturan sırra ait hasletlerin bütünüdür.

Şeyh-i Ekber Muhyiddin-i Arabi Hazretleri

bu makamda şunları söylemiştir:

«Allah ile aradaki unutturucu engeller açılmadan,

perdeler aralanmadan büyük bir felâket içinde idim.

Şimdi ise senin kardeşin miyim? Yoksa sana şükreden

ve seni zikreden biri miyim? Gecenin zifiri karanlığı

gibi gözlerimin önünü kapatan engeller müşahede

güneşinin nûru ile aydmlanıp kalkınca, seni her

yerde görmeye ve her şeyde hissetmeye başladım. Anladım

ki zikredilen de, zikir de, zikreden de sensin.

Varlığımda seni o kadar derinden hissediyorum ki,

aradan ben kalkmış, içim ve dışımdaki her şeyde sen

varsın. Bütün ayrılık ve gayrılıklar yok olmuş.» Bunun

neticesi ise irfan ve ma'rifette kemâl, «ihsân» derecesine

yükselme, her şey ve her yerde müşâhede-i

cemâl ve celâl, ğayb ile ilgili husûslara kesin bir imandır.

MA'RİFET VE VUSLAT NEDİR?

Ma'rifet muhabbetten daha değerli bir mertebedir.

Çünkü seven, sevgilisini görüp de kendi varlığını

unutarak, O'nda yok olduğu zaman, ma'nevî bir lezzet

ve haz duyar. Ama ârifin kendi varlığı aradan

kalktığı için, şahsi varlığı ile ilgili hiçbir duygusu ve

endişesi yoktur. Her zerresinde her şeyde Hakk'tan

başka bir şey görmez. Düşünmez, hissetmez. Bu yüzden:

«Zâhide seyyar, ârife tayyar» denilmiştir. Ma'rifet

hakîkattan daha yüce bir mevkidir. Çünkü ma'rifet

hakikatin sonunda elde edilen nihâyetsiz bir mertebedir.

Bu sebeple: «Dil ile zikir kalb ile zikri kazanabilmek,

kalb zikri de murâkabeyi te'min için yapılır

» denmiştir. Kalbin zikri, dil ile yapılan zikrin ma'-

78

nâsmı bütün boyutlarıyla düşünerek, onun kalbi kaplamasını

sağlamaya çalışmak demektir. Bunun için

Hakk'ın azamet ve kudretini tefekkür kalbin zikri,

Allah'ı aşk derecesinde ve kendi varlığını, istek ve

irâdelerini O'nun kudret ve irâdesi içinde eritecek derecede

sevmek demek olan aşk ise, ruhun zikri, ma'-

rifet de sırrın zikridir» denmiştir.

Şiblî'ye: «Ne zaman kâmil ma'nâda rahat ettiğine

ve huzûr bulduğuna inanırsın» diye sorulduğu zaman:

«Yer yüzünde bütün insanların huzûr ve müşâhede

mevkiine erdiklerini; her şey ve her yerde O'nu

görüp, O'nun huzûrunda bulunma ve Cenâb-ı Hakkın

zâtında kendi şahsi varlığı ve iğreti irâdesini ilâhi

irâdede ifnâ ederek zikir mertebesine varan ve Allah'ı

zikreden insanlar olarak gördüğüm zaman müsterih

olurum» cevâbını vermişlerdir.

Yine Şibli: «Nefsim yed-i kudretinde olan Allah'a

yemin olsun ki, istiğrak hâlinde, Hakk karşısında kendi

varlığımdan habersiz yaşayarak, kalbimin elde ettiği

huzûr, ilk ve son bütün ilimlerden hayırlı olan

Rabbımın bir nûrudur. Bu nûr ve bu huzûr bütün

peygamberlerin ilimlerinin özüdür» buyurmuştur.

Sûfilerden bazıları da: «Allah ile kendi arandaki

engeller kalkmadığı için, sen ayrı, O ayrı olduğu halde

sâdece dilinle Allah'ı zikretmekle günahlarını artırırsın.

Gerçekten kul Hâlik'ında öylesine fenâ olmalî

ki, dünyevi varlığından eser ve endişe kalmasın.

Halbuki zikirde bu ayrılığın varlığı bellidir. Basiretler

ve kalbler Allah'tan ayrılık ve gafletle bozulur, körelir.

Kalbi Hakk'ın dışındaki şeylerle meşgul etmek,

onu köreltmek demektir. Çünkü Cenâb-ı Hakk her

görülebilen ve hissedilen bir kudretin sahibidir. Bu

azametin meçhûliyeti kulun kendisinden kaynaklan-

MA'RİFET VE VUSLAT 79

maktadır. Muhyiddin Îbnü'l-Arabi Hazretleri: bu makamda:

«Kul da Hakk, Rabb da Hakk'tır. Kul kendi

varlığını Hakk'ın varlığında öylesine ifnâ etmiştir ki,

- Ateşin içinde kıpkırmızı kesilen ve ateşten ayırd edilemeyen

demir gibi - kulun her zerresinde Hakk müşâhede

edilmektedir. N'olaydı benim şiirim bir zorlamadan

ibâret olaydı. Eğer ben şiirimde kul diyorsam

bilin ki o ölüdür. Rabb dersem o takdirde mükellef

tutulacak bir şey yoktur.»

Bâyezîd-i Bistâmi Hazretleri: «Ben kendimi noksan

sıfatlardan tenzih ve kemâl sıfatlarla muttasıf

addederim. Benim şânım ne yücedir» buyurmuştur.

Cüneyd-i Bağdâdi ise: «Benim şu iğreti kalıbım

içerisinde Allah'tan başka bir şey yoktur» demiştir.

Hallâc-ı Mansûr ve benzerleri ise; Allah ile aralarına

giren ve O'nu unutturan engellerden kurtuldukları

ve fenâ fillâh ve bekâ billâh makâmına erdikleri

için: «Ben Hakk'ım, ben Hakk'ım» diye haykırmışlardır.

Bu makamdan sonra bir derece daha ileri gidilerek,

Allah'ta kâmil ma'nâda fenâ ve Allah'la en

mütekâmil ma'nâda bekâ makâmına yükselirler. Bu

mevkide Hakk, Hakk, halk da halkdır. Bir önceki derecede

söyledikleri, zâhirde şer'a muhalif olan ve «şathiyyât

» denilen sözlerinden hesâba çekilmezler. Çünkü

böyleleri tevhîd denizine öylesine varmış ve istiğrâka

ermişler ki, nefsleri ve kendi varlıklarından kurtulmuşlardır.

İkinci durumda ise Allah onları bu durumdan

alarak, kendilerine zâhiren halk, bâtınan

Hakk ile berâber olabilme kabiliyetini lütfetmiştir.

«Ne ticâret, ne de alış-verişin Allah'tan alıkoyamadığı...

» (en-Nûr (24), 37) insanlar olma şerefine erdirmiştir.

Teftâzânî Şerhu'l-Mekâsıd'ında bu durumu şöyle

açıklıyor:

80

«Sâlikin seyr ü sûlûkü, vuslat ni'metiyle Allah'ta

son bulursa, tevhid ve irfan denizinde kendisini öylesine

gark eder ki, zâtı Hakk'ın zâtında, sıfatları Hakkın

sıfatlarında yok olur. Allah'ın dışında her şey,

gözünden kaybolur. O'ndan başkasını gözü görmez,

gönlü duymaz, aklı düşünmez olur. Bütün mevcûdatta

onların varlığını değil, Yaratanını görür. Bu seviyedeki

sâlikin durumuna «Fenâ fi't-tevhid» adı verilir.

Şu ma'nâdaki kudsi hadiste bu tür tevhide işâret

edilmektedir:

«Kulum bana nâfile ibâdetlerle o kadar yaklaşır

ki ben onu severim ve onun işiten kulağı, gören gözü,

tutan eli, yürüyen ayağı olurum.»

İbn-i Hâcer ise, Şerhu'l-Minhâc'ın «irtidât» ile

ilgili bölümünde: «Tasavvufi ıstılah ve ta'birlerin, diğer

ıstılâh ve ta'bîrlerle çatışmasına itiraz edilemez.

Bazıları mes'elenin aslını bilmiyorsa da bu böyledir.

Evliyâullahın kendilerinden geçtikleri zaman söyledikleri:

«Ene'1-Hakk, Sübhâni mâ a'zame şânî» gibi

sözler de ma'zûrdur. Çünkü gaybet hâlinde onların

irâde, ihtiyar ve mükellefiyetleri ortadan kalkmış, Leylâ'sı

için aklını yitiren Mecnûn gibi akli melekelerini

kaybetmişlerdir. Tarihte bazı kimseler, şathiyyâtları

ve gaybet hâlindeki sözlerinden dolayı velîlerden bir

kaçının kanını akıtmışlar - Allah korusun - onların

dinden çıkarak irtidât ettiklerine fetvâ vermişlerdir.

Halbuki onlar, şeksiz-şüphesiz ehlullah ve evliyâullahtandır.

Kulu Mevlâsına ulaştıran mertebeler şu âyet-i kerîmede

dört kapı şeklinde işâret edilmiştir:

«Görmedin mi Allah nasıl bir benzetme yaptı. Güzel

söz, kökü (yerde) sâbit, dalları gökte olan bir ağaç

MA'RÎFET VE VUSLAT 81

gibidir. Ki (o ağaç) Rabb'ının izniyle her zaman meyvesini

verir.» (İbrâhim (14), 23-24)

Bu âyet-i kerimede geçen «(Güzel söz) Allah lâfza-

i celâli ya da kelime-i tevhid'dir.» (Güzel ağaç) ise;

hurma ve benzeri ağaçlardır. Kökü yerde sâbit olan

şey şeriat, (dalları göktedir) ifâdesi tarikat, «her zaman

yemişini verir» olması hakikat, (Rabbinin izniyle)

de ma'rifettir.

«Görmedin mi Allah nasıl bir benzetme yaptı?

Lâfza-i celâl ve kelime-i tevhîd gibi güzel söz, hurma

gibi güzel bir ağaçtır ki, o ağacın aslı ve kökü olan

şeriat sâbit, dallan ve kolları olan tarikatlar ise göklerdedir.

Asa ve fer'i sağlam olduğu takdirde o ağaç

her zaman hakikat meyvesini verir. Bu ise Rabb'ın

kudret ve ruhsatını tanımak olan ma'rifetle mümkündür.

»

Bu âyet-i kerimeden dolayı: Seri'at; temel esas,

tarikat; onun kol, dal, teferrû'ât ve incelikleri, hakikat

ise; özü ve meyvesi Ma'rifet de mahv ve fenâ'dır.

Ma'rifeti gerçek ma'nâda tahsil etmek, ancak Cenâb-ı

Hakk'm izin ve keremiyle kazanılabilen bir mertebe

ve mevhibedir.

Halvet esnâsında bu hususta hâtırıma şöyle bir

şey geldi.

Doğrusunu Allah bilir amma, şeriat meyve veren

bir ağaç, tarikat o ağacın kendisi ve boyu, hakikat

onun dalları, ma'rifet ise onun meyvesi ve özüdür.

Köksüz ve özsüz ağaç bitmez. Bitse de ayakta duramaz.

Yaşayamaz. Bu yüzden Cenâb-ı Hak (İbrâhim

Sûresi: 26) âyet-i kerimesinde: «Şirk, küfür gibi kötü

sözlerin benzeri de: gövdesi yerden koparılmış olan

ve bu sebeple ayakta durma ve hayatta kalma imkânı

82

bulunmayan köksüz bir ağaca benzer. Kuvvetlice esen

bir rüzgâr onu yerinden kopararak bir başka yere

atabilir. Dolayısıyla gövdesi olmayan ağacın dalı, dalı

olmayan ağacın da meyvesi olmaz» buyurmuştur.

Tefsir-i Hanefî'de Tevhid; dış kabuk, iç kabuk, öz

ve özün özü şeklinde tâze ve olgunlaşmamış bir cevize

benzetilerek dört kademede tavsif edilmiştir. Yeşil,

acı ve çiğ kabuk şeri'at, katı kabuk tarikat; iç kabuk

hakikat; yenilen lezzetli meyve kısmı da ma'rifettir.

Netice olarak şunu söyleyebiliriz: Şeri'at; şeri'atın

özü olan tarikatı, tarikat; tarikatın özü olan hakikati,

hakikat ise hakikatin özü olan ma'rifeti koruyan birer

kabuğa benzetilmiştir. Tıpkı bir yumurta gibi..

Katı kabuk şeri'at; ince zar, tarikat; yumurtanın akı

hakikat; sarısı ise ma'rifettir. Şöyle bir rivâyet nakledilmektedir:

Muhakkak Kur'ân-ı Kerim'in zâhiri ve bâtini ma'-

nâları vardır. Bâtını da yedi mertebeye kadar varan

öz ve iç ve derin ma'nâlar ihtiva eder. Aynen insanın

da zâhiri ve bâtıni bir dünyâsı vardır. İç dünyasının

da yedi katlı kendine has bir iç âlemi vardır. Kur'ân-ı

Kerim söz; insan ise fiil ve hareketlerdir. Kur'ân-ı Kerim

ise insanın hâlini anlatan ve yorumlayan cansız

bir kitaptır.»

«Vakit gibi keskin ol. Makt (evlâdın ölen babasının

karısı ile evlenmesi) âdeti İsâ döneminden kalmıştır.

Her türlü zayıflık ve endişeden evhâm ve kuruntudan

sakının ve kaçının ki o çok şiddetli bir hastalıktır.

» Cenâb-ı Hakk peygamberlerini vahy ile destekleyip

takviye ettiği gibi, kendisine yakın olan ve

azamet ve kudretini her an hatırında tutan velilerini

de Kur'ân-ı Kerim ve ilham ile te'yid ederek destek-

MA'RİFET VE VUSLAT 83

lemiştir. Bize gereken Kur'ân-ı Kerim'in harflerini

mahrecine ve kâidelerine göre okumak ve sonra da

ömrün kalan kısmını zikir, fikir, emirlere imtisal, nehiylerden

sakınmak ve istikâmete yönelmeye sarfederek,

ma'rifet sahibi olmaya çalışmaktır.

Ebû Mansûr Mâtüridi: Nefslerinin seyr ü sülük

için girdiği bu yol, uzunluğu-kısalığı, uzaklığı-yakınlıgı,

eni boyu olan bizim bildiğimiz bir yol değildir. Bu

yolda, ancak nefsin gücü ile za'fına bağlı adımlarla

yürünebilir. Ya da kalblerin ve şu'ûrun fikir ve düşünce

ile girip ilerleyebildiği rûhânî bir yoldur. Bu

yolun aşılması ise; akidelere uygun, basiret ve firâsele

muvâfık, bir iman ve inanç ile mümkündür. Bu

ma'nevi ve rükâni yolun aslı bir nûr ve ilâhî bir nazardır.

Kulun kalbinde meydana gelen, gönüle tevdi

edilen ilâhi bir haldir. Bu nazarla çevresine bakarak

dünyevi ve uhrevi işlerin hakikatini, eşyanın ve

olayların gerçek yüzünü görebilir. Kul bu nûru elde

etmek için asırlarca ağlasa-sızlasa, bağırsa-çağırsa yine

de bir zerresine sahip olamaz. Bunu bir yıl, bir ay,

bir hafta ya da bir an elde eden kimse, o nûru kâbiliyeti

ve Cenâb-ı Hakk'ın tevfiki ile kazanmış demek--

tir. Bu sebeple basireti; «Başlangıcı kesbî olmakla berâber

neticesi vehbî olan bir devlettir» demiştir.

İsmail Hakkı Bursevi kaddesallahü sirrahul âlî

ise; Tâlib ile matlûb, mürid ile mürşid arasında belirli

maddi bir mesâfe yoktur. Vuslat müridin kalbini

lekeleyen pas ve perdelerin, Allah'ı unutturucu duygu

ve düşüncelerin giderilmesi ve gönül aynasının

parlatılması demektir. Gönül aynası parlatılan müridin

kalbinden Cenâb-ı Hakk'ın zâti nûru bir güneş

gibi yansımaya ve parlamaya başlar. Paslı ve kirli

olmayan cilâlı ve sırlı aynada zâhiri eşyâların bütün

netliği ile yansıdığı gibi..» (Rûhü't tefâsîr)

84

Hâdimi merhûm da bu konuda şunları söylemiştir:

İlm-i bâtın, kalbde ilâhi nûrun ortaya çıktığı ve

kendisiyle gayb âlemlerinin görülebildiği mükâşefe

ilmidir. Bu ilimden gâye Rasûlüllah sallâllahü aleyhi

ve sellem'in Câmi'u's-sağîr'de rivâyet edilen şu hadisin

hakikatına ve ma'nâsına erişebilmektir.

«Bâtın ilmi, Allah'ın kullarından dilediğinin kalbine

emânet ettiği kendi esrârından bir sır ve kendi

hükümlerinden bir hükümdür.» Aynü'l-ilm'de geçen

bir hadîs-i şerifte de: «İlâhi nûr tecelli eden kalbin te'-

sir sahası genişler ve gayb âlemine nüfûz kabiliyeti

kazanır, (inşirâh)» buyurulmuştur.

Cenâb-ı Hakk bir âyet-i kerimede bu husûsa işâretle

şöyle buyurmuştur: «İslâm için Allah'ın göğüslerini

genişlettiği ve hidâyete sevkettiği kimseler

Rabb'ından bir nûr üzeredir. Allah'ın zikrine karşı

kalbleri katılaşanlar büyük bir felâket içerisindedir.»

(ez-Zümer (29), 22) Bu âyet-i kerîmenin tefsirinde Tatarhâniyye

şöyle bir yorum yapmaktadır: «Mükâşefe

ilmi, öğrenmek, öğretmek ve okumakla değil, «Biz uğrumuzda

mücâhede edenlere ve yolumuzda savaşanlara

gelince, onlara yolumuzu kolaylaştırırız. Muhakkak

Allah muhsinlerle berâberdir.» (el-Ankebût (29),

69) âyetinde açıklayan mücâhede ile kâzanılabilir.

Ebû Hüreyre radıyallahü anh'den şu rivâyet nakledilmiştir:

«Ben Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve sellem'den

iki tür ilim aldım. Bunlardan birisini neşrettim.

Eğer diğerini de neşredip yaysaydım boğazım kesilir,

boynum vurulurdu.» (Sahîh-ı Buhâri)

TARÎKAT - ŞERİ'AT MÜNÂSEBETİ

SORU:

Tarikat nedir? Tarikat ile şeri'at arasında bir ayrılık

var mıdır? Şeri'atsız tarikat düşünülebilir mi?

TARİKAT - ŞERİAT MÜNASEBETİ 85

CEVAP :

Ehl i sünnet ve'1-cemâ'at akidesine göre, İslâm Fıkhının

dört asıl kaynağı (Kitap, sünnet, icmâ'-ı ümmet,

kıyâs-ı fukahâ)'na sımsıkı sarıldıktan, farz, vâcip ve

sünnetleri eksiksiz ifâ ve icrâdan sonra, kötü ahlâk

ve alışkanlıklardan kaçınıp, güzel ahlâklarla donanmaya,

zikrullah, fikrullah, nâfile ibâdet ve tâ'at ile

meşgûl olmaktan ibâret olan tarikat ile, tarikatın aslı

durumunda bulunan şeri'at arasında bir ayrılık ve

aykırılık yoktur. Şeri'atsız tarikat küfrün ve inkârın

ta kendisidir.

Muhakkak tarikat, şeri'at-ı ğarra-yı Ahmediyyeye

sımsıkı bağlanmak, sünnet-i seniyye-i Muhammediyye

edebi ile edeplenmek, ehl-i sünnet ve'1-cemâ'at akidesine

kuvvetlice sarılmak, kitap, sünnet, icmâ-yı ümmet

ve kıyâs ı fukahâ dediğimiz İslâm fıkhının dört

ana esasının dışına çıkmamak, çokça Allah'ı zikretmek,

amellerin en faziletlisi «Nerede olursan ol, Allah

seninle berâberdir.» ve «Nerede olursanız olun Allah

sizinle berâberdir» âyetlerine uygun olarak dâimi

bir huzûr ve murâkabeye devam etmektir. Bu konuda

ileri geri konuşmak isteyenlerin yersiz konuşmalarına

imkân yoktur. Tarikata karşı çıkan kimsenin

elinde itiraz edebilmesi için sağlam bir delil yoktur. Bu

hususta Fetâvâ-yı Halîli'de şöyle bir açıklama yer almaktadır:

«Muhakkak dervişler yolu olan tarikat, şu beş temel

esas üzerine kurulmuştur. Tâ'at, zikir, başkalarını

kendine tercih etmek, tevhîd, kanâat, tevekkül, teslimiyet,

düşünüp-taşınarak hareket ve davranışlarında

şu'urlu olmak, şükür ve Hakk'ın azamet ve yüce kudretini

oldukça çok düşünmek, bütün bunları içerisinde

toplayan bir ifâde ile söylecek olursak, bir kelime

86

ile: «istikâmet ve dosdoğru olmak, kötü fiil ve niyyetleri

gönlümüzden tahliye etmek ve en güzel ahlâkî

hasletlerle donanmaktır.» Bu sıfatlar ve özelliklere sâhip

olan kimse derviş (fakir) aksi ise ancak zındık

olur. Zira, itâati olmayanın ibâdeti, ibâdeti olmayanın

da dervişliği (fakrı) yoktur. Böyle biri değil mürid,

olsa olsa zındık olabilir. Dervişliğin (fakr sahibi

olmanın) başı Kur'ân-ı Kerim, rûhu ise hadistir. Ya'ni

Kur'ân-ı Kerim ve sünnet-i seniyyeye istikâmet ölçüsü

içerisinde kesin bir bağlılıktır. Dervişliğin bedeni,-

Tarikat meşâyihinin işâretleri, namazı; şeri'at, guslü,

tarikat; kıblesi ise hakikattir. Fakr ve dervişliğin esası;

güzel ahlâk ve muhabbet, anahtarı; doğruluk ve

istikâmet, meyvesi; ma'rifet, hazinesi; meskenet, özü

ise nefsini bilmektir. Kulun Hakk'a karşı kulluk görevlerini

bilmesi, icâbını eksiksiz icrâ etmesidir. Sana

senin her şeyinden daha yakın olan ve seni içten

vuran nefsini tanımazsan, senden daha uzaklarda olan

yol kesicilerini nasıl tanıyabilirsin?

Tarikat ve Amel-i Sâlih

SORU:

Sûfiyye ricâlinden olduğu iddiasında bulunan bir

gurup veya bir şahıs, akıl-bâliğ ve şer'an mükellef oldukları

halde «Biz artık vuslat makâmına ulaştık. Namaz,

oruç ve benzeri mükellefiyetler bizden sâkıt olmuştur.

Şarap, içki, zina ve livâta gibi ilâhî yasaklar

tamamıyla helâl ve mübahtır. Biz bundan böyle ismet

vasfını kazanmış kişileriz. Hiçbir haram ve yasak bize

te'sîr etmez» şeklinde saçma-sapan fikirleri ileri sürüyorlar.

Bazı açık-saçık kadınlar, yanlarına gelerek, ellerini

öpmekte, onlara da «Siz bizim evlâdımızsınız.

Bundan böyle bizden kaçmayın» nasihatında bulun-

TARİKAT - ŞERİAT MÜNASEBETİ 87

maktalar. İşin iç yüzünü ve doğrusunu bilenlerden biri

çıkıp ta: «Bu ne hal?» diye sorduğunda: «Evet! Bunlar

şeri'atınızda haram, fakat tarikatımızda helâldir»

diye cevap vererek âyet-i kerîme ve hadis-i nebevileri

kendi zihniyetlerine göre te'vîl etmekte, bizim namazımız

kılınmış, orucumuz tutulmuştur. Biz (salât-ı

dâim) dâimi namaz üzerindeyiz. Zamanlara ayrılmış

muvakkat bir namaz içinde değiliz. Biz «Salât-ı dâim

» sırrına mazhar olmuşuz» gibi mesnedsiz, şer'i

nasslarla uzaktan yakından ilgisi bulunmayan iddia

sâhipleri hakkında İslâm'ın hükmü nedir?

CEVAP:

Bu tip iğrenç iddiaların sâhipleri, Allah'ı ve Onun

yüce hâkimiyetini inkâr eden kâfirlerden olup yahûdi

ve hristiyanlardan daha tehlikelidir. Eğer tevbe ve

istiğfar ederek, imanlarını yenilerlerse ne âlâ, aksi

halde bir an bile gecikmeksizin öldürülmeleri ve susturulmaları

gerekir.

Yakîn Mertebesine Ulaşmak

Mükellefiyetleri Kaldırır mı?

SORU:

Durumları zâhiren ve bâtınen şeri'ata aykırı olduğu

halde, gerçek mutasavvıfların izinden gittiği iddiasında

olan tarikat erbâbının durumu soruldu. Onların

kötü, çirkin ve haram olan davranışlarından birkaçı

şöyle: Ma'sûmiyyet ve günahsızlık iddiasında bulunan

şeyhlerin kadınlarla başbaşa kalması gibi dînen

harâm olan yasakları helâl addetmek, bazılarının bayramlarda

ve teşrik günlerinde oruç tutması, şeyhlerinin

açık-saçık kadınlar arasına katılması, kadınların

onun el ve ayaklarına kapanarak öpmesi, yanlarında

mahremi olmadan şeyhlerinin kadınlarla başbaşa ka-

88

larak halvet etmesi, hanım mûrîdlerine hâmile korkusunu

ileri sürerek kocalarına yaklaşmamalarını tavsiye

etmeleri, kocalarının izni olmaksızın kadın dervişlerin

şeyhleriyle halvet etmeleri ve onunla oturmaları,

ona güzel ve câzip kokular hediyye etmeleri, ilk

şeyhlerinin kabri çevresinde bir mescid yaptırarak

kabrin etrafında tavaf etmeleri, bu yanlış fikir ve davranışlarına

karşı çıkan biri çıktığında da «Bunlar şeri'atta

haram, hakikat mertebesinde ise helâldir» gibi

saçma-sapan savunma yapmaları. Bizim böylelerini

kötü fiilleri ve haramları helâl saymaları gibi tutumları

ile başbaşa bırakmamız câiz mi? Kadınların kocaları

da onların bu durumlarına ve haram hareketlerine

rıza gösterdiklerine göre bize düşen görev nedir?

Kendilerine karşı çıkan birini yalanla itham ediyor,

eğer nakilde bulunarak reddeden biri çıkarsa nakleden

eserin müellifinin yalan söylediğini ileri sürüyor.

Sen de yalan söylüyorsun diyorlar. Bunlara karşı

alınması gereken tavır ne olmalıdır? Bize açıklayın

ki Allah size sevâbını versin.

CEVAP:

Muhakkak tasavvufi tarikatlar bilinen ve sapasağlam

birer müessesedir. Ehline göre Kur'ân-ı Kerîm

ve sünnet-i seniyyeye tıpa-tıp uygundur. Tarikat ehlinin

Allah'ın hükümlerinden bir tek hükme bile aykırı

davranışları yoktur. Ancak kendilerine dalâlet ve

bid'at ehli demek daha doğru olan «Onlar sağır, dilsiz

ve körlerdir. Akıllarını kullanamazlar» hitâb-ı ilâhisinin

muhâtabı câhil pek çok sûfî mukallidinin bulunduğu

da bir vâkı'adır. Tarikatta aslolan bir şeri'at,

bir kitap vardır. Bu zümre ondan sapmışlardır. Onlar

câhillerin tâ kendileridir. Gerçek tarikat; islâm fıkıhçılarının

ısrarla üzerinde durduğu şeri'atı sağlamlaştırmak,

büyük bir hassâsiyet ve itina ile yaşamaya ça-

TARİKAT - ŞERİAT MÜNASEBETİ 89

lışmaktır. Bu tarikat, her sûfi ve her müslüman için

mutlaka lâzım olan bir şeydir. Bid'atçı, sapık ve kâfirlerden

başka kimse şeri'atın sınırını aşamaz ve zorlayamaz.

«Biz ancak zâhire ve görünene göre hükmeder,

iç dünyâlarını da Allah'a havâle ederek hükmederiz.

» buna göre onlar zındıkların tâ kendileridir.

Bunlar meşâyih-i kirâmın izinden gidenler ise hani

nerede onların meşâyihe ittibâları ve prensiplerine

bağlılıkları.. Onların ileri gelenleri, bazılarını dosdoğru

yoldan saptırdılar, sırât-ı müstakimden ayırdılar.

Kendi fikirlerine körü-körüne bağlanarak bozuk bir

zihniyete saplandılar. Hem kendileri saptılar. Hem de

kendilerine tâbi olan diğerlerini saptırdılar. Tasavvufta

kendilerine uyulan ve ileri gelen hiçbir şeyhden

haramı helâl saymak, mahzurlu olan bir şeyi mübah

kabûl etmek gibi bir şey duydunuz mu? Böyle bir şey

kulağınıza geldi mi? ya da; bir şey'in ma'sûmluk iddiasında

bulunduğunu, vuslat derecesine ulaştığından

şer'i mükellefiyetlerin kendisinden sâkıt olduğunu söylediğini

gördünüz mü? Rasûlüllah sallâllahü aleyhi ve

sellem, diğer peygamberler, sahâbe ve tâbi'inden hiç

birinin ulaşmadığı bir dereceye, bir şeyh nasıl ulaşabilir?

Onların iddia etmediği bir şey, şeyhler tarafından

nasıl ileri sürülebilir. Bu tür iddialarda bulunanlar

zındıkların tâ kendileridir.

Ramazan ve Kurban Bayramları'nda oruç tutmak

haramdır. Aynı şekilde; yüzleri ve göğüsleri açık kadınlarla

oturup kalkmak da haramdır. Kur'ân-ı Kerim'in

kesin hükümlerine aykırıdır. Eğer böyle bir

davranış haramı helâl kabûl etmek gibi bir fikirden

kaynaklanıyorsa, yapanın kâfir, aksi halde günahkâr

olduğu husûsunda icmâ' vardır. Yabancı bir erkeğin

elini ve ayağını, diğer yabancı bir hanımın öpmesi kesinlikle

haramdır. Birbirine bakması haram olanın.

90

dokunması da kendiliğinden haramdır. Kadınlarla

oturup kalkma konusuna gelince; kadınlar kapalı ve

toplu olurlarsa câiz, aksi halde yasaktır. Mürşidlerin

kadın dervişlerine, kocalarından uzak durmalarını

tavsiye etmesi, büyük bir vebal, elim bir tehlike ve garip

bir zulümdür. Bu düşünce nikâhın asıl maksadı

olan neslin çoğalmasını engellemek, şer'an yasak

olan hristiyanlıktaki ruhbanlığa benzemek gâyesine

ma'tûftur. Kadınların şeyhlerine hediyye olarak güzel

kokular götürmesinde bir mahzûr yoktur. Ancak

şeyhlerinin kabirlerini mescid yaparak orada tavâfa

benzer garip hareketlerde bulunmalarına gelince:

«Allah, peygamberlerinin kabrini mescid yapan

yahudi ve hristiyanları lâ'netlemiştir» hadisine göre

mürşidlerinin makberlerini mescid ittihaz edenler lâ'-

netlenmiştir. Peygamberlerin kabri için yasaklanan

bir durum, başkaları için nasıl düşünülebilir.

Bu tâifenin: «Şerî'atta haram, fakat hakikatta helâldir

» sözlerine gelince, bu büyük bir vebal, çirkin

bir iftira, çok kötü bir yalan, haram ve küfürdür. Elinde

Kur'ân-ı Kerim ve sünnet-i seniyye'den bir delil olmadığı

halde, bu tür iğrenç iddia, isnâd ve iftirâda

bulunanların kılavuzu ve akıl hocaları şeytandır. Şeytanın

alenen isyân ve tuğyâna sevkettiği kimselerdir.

«Azim ve yüce Allah'tan başka güç ve kudret sâhibi

yoktur.»

Her mü'min ve muvahhidin bunlara karşı çıkması,

menfi fikir ve temâyüllerinin yayılmasını önlemeye

çalışması, kendilerine mürted ve zındık muâmelesi

yaparak kendi inanç ve akidelerini korumaları vâciptir.

ZİKİR 91

Z İ K İ R

SORU :

Anlatılan sapık fikirlere sâhip olan, kendileri namaz

kılmadığı halde, aşk ve muhabbet duygularını artırmak

için şarap ve benzeri sarhoş edici içkileri içerek

zikreden ve tarikat erbâbı iddiasında bulunan

kimselerin, zikir ve sohbet meclislerine katılmak câiz

midir?

CEVAP :

Câiz değil, aksine haram ve yasaktır.

«Benim zikredildiğim bir mecliste zâlimlerle bir

arada bulunmayın» buyurulmaktadır. Bu konuda eserin

müellifi merhûm Ömer Zıyâüddin-i Dağıstâni, okuyucuları

ve dervişleri ikaz etmek üzere şöyle demektedir:

«Bütün tarikatların aslen Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'e nisbet edildiğini, şeri'atsız bir

tarikat ve hakikat anlayışının zındıklık olduğunu anladınız.

Haramlığı, yasaklığı ve çirkinliği icmâ'-ı ümmetle

sâbit olan, namazı terketmek, sarhoşluk verici

içki içmek, alkol almak, zinâ, livâta gibi haramları

helâl saymak, büyük günahları pervasızca işlemek,

küçük günahlarda ısrâr etmek, «Bunlar her ne kadar

şeri'atta haram ise de, tarikat ve hakikatte helâldir»

demek gibi iddiada bulunan ve böyle davranışlarla

karşılaşırsan, onlardan derhal uzaklaş, yırtıcı yılan

ve arslandan kaçar gibi onlardan kaç. Onlara asla

yaklaşma. Muhakkak bu tür insanlar, şeytanın orduları,

isyân, tuğyân ve inkârın körükleyicileridir. Onlar

kendileri sapan, başkalarını da saptıran ve Nebiyy-

i Ekrem Efendimizin müstakim tarikatından kovulmuş

olan bozgunculardır.

92

Üzerinde tereddüt ve şüphe bulunan, mekrûh olan,

ya da hakkında zanni bir delil mevcûd olan; mevlevilerin

raks ve semâ'ı, rifâi ve kâdirilerin def ve devrânı

gibi husûslara gelince; onların dayandıkları bazı

deliller bulunmaktadır. Açık ve sesli zikir, sigara içmek

ve bıyıkları kesmeksizin uzatmak tenzîhen mekruhtur.

Bunlarla ilgili daha geniş bilgi ileriki bölümlerde

verileceği gibi, irşâdda da kötü karşılanmaz.

Câmi ve Mescidlerde Zikir

SORU:

Câmilerde ve mescidlerde yüksek sesle zikretmek

câiz midir?

CEVAP:

Evet câizdir. Mekrûh değildir. (Fetâvâ-yı Ali

el-Cemâlî) Ancak Cenâb-ı Hakk'ın zikrinin dışında,

mescid ve câmilerde yüksek sesle konuşmak haramdır.

(Ebulleys es-Semerkandî Tenbihü'l gâfilin)

Hamamlarda yüksek sesle K u r ' â n - ı K e r im

okumak mekrûh, gizlice okumak ise câizdir. Tesbih ve

tehlîl ise yüksek sesli bile olsa mekrûh değildir. (Umdetü'l-

ebrâr) Ancak hamamlarda kir ve pislik bulunma

ihtimâline rağmen yüksek sesle tesbih câiz görülmüş

ise de, avret mahalleri açık kimseler var ve ortada

gözüken pislik mevcûd ise tecviz edilmemiştir.

Halvetin mescid, zâviye ve evlerde, temiz mahallerde

yapılması câizdir. Aksi halde değildir. (Câmi')

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem ashâbıyla

birlikte, topluca ve yüksek sesle zikreder, tesbih

ve tehlîllerde bulunurdu. (Bustânü'l-envâr)

Bir hadis-i şerifte: «Ashâb-ı kirâmdan bir kimse.

ZÎKİR 93

yüksek sesle zikreden diğer bir sahâbeyi gördüğünde:

Sesini kıssan ve biraz alçaltsan iyi olur» diye ikaz

ettiğinde Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem:

«Onu kendi hâline bırak. Çünkü o kendini duâya ve

zikre vermiş biridir. «Biz de öyle idik» buyurdu.

SORU :

İmam Suyûti Netîcetü'l-fiker isimli eserinde: «Her

türlü hamd Cenâb-ı Hakk'a, salât ü selâm da O'nun

seçtiği seçkin kulları üzerine olsun. Bana şöyle bir soru

soruldu :

— Allah sana iyilik versin. Sûfiyye ricalinden bazılarının

âdetleri üzere mescidlerde açık zikir ve âyin

halkaları düzenlemeleri, yüksek sesle tesbîh ve tehlîllerde

bulunmaları mekrûh mu? değil midir?

CEVAP:

Mezkûr konularda bir kerâhet yoktur. Açık, gizli,

münlerid veya toplu olarak yapılan zikrin müstehab

olduğuna dâir muhtelif rivâyetler vardır. Bu, zaman

ve zeminin durumuna, şahısların meşreb ve karakter

yapılarına göre değişir. Bu hususları ben ayrı-ayrı

müstakil birer risâlede ele aldım. Geniş bilgi almak

isteyenler oralara başvurabilir.

Vecd ve Zikir

SORU:

Zikir esnâsında sûfiyye ricâlinden bazılarının vecd

ve tevâcüd hâline gelerek kendilerinden geçercesine

raksetmeleri, devrâna girerek dönüp dolaşmaları câiz

midir?

CEVAP:

Câiz ve şer'-i şerife uygun bir davranıştır. Zira

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem, Ca'fer-i

Tayyar radıyallahü anh'e: «Yâ Ca'fer, sizin simânız,

94

ahlâk ve davranışlarınız bana benziyor» diye iltifatta

bulununca Ca'fer-i Tayyâr radıyallahü anh hemen

ayağa kalkmış ve Hz. Peygamber'in huzûrunda sevincinden

raksetmeye ve dönmeye başlamıştır. Efendimiz

sallâllahü aleyhi ve sellem de O'nun bu hâlini gördüğü

halde sükût ederek Ca'fer-i Tayyâr'ın coşkusundan

kaynaklanan bu davranışını onaylamıştır. Arşın

etrafında bulunan melâike-i kirâmın vecd ve tevâcüd

ile dâimi bir raks içerisinde zikrettikleri rivâyet

edilmektedir.

SORU:

Mescidlerde açıktan ve toplu olarak zikir halkası

tertip etmek, yüksek sesle «Yâ Geylinâ şey'en lillâh»

gibi sözlerle tasavvufî kasideler söylemek, raks ederek

ve dönerek zikretmenin hükmü nedir?

CEVAP:

Bunların hepsi de câizdir. Çünkü ameller ve davranışlar

maksad ve gâyelerine göre değerlendirilir.

Açıktan ve sesli olarak yapılan zikir, seri'ata uygundur.

Tasavvufun hakîkatına vâkıf olan sûfîler, bunların

hiçbirini yersiz ve kötü kabûl etmezler. Ancak

bilgisiz ve cahil olan ve sûfilik iddiasında bulunanlar

karşı çıkabilir. «Cenâb-ı Hakk insanları sevdikleriyle

birlikte haşreder» buyurulmuştur. Sûfileri seven ve

onlara benzemeye çalışlanlar da onlarla birlikte haşrolunacaktır.

(Fetâvâ-yı Hayriyye Kitâbü'l-hatar ve'libâha

bölümü)

SORU:

Sûfî ve dervişlerin vecd hâlinde kendilerinden geçerek,

ayakta ve halka şeklinde dönerek zikretmeleri

konusunda dîni bir delil var mıdır?

CEVAP:

Allâme İbn Hacer bu husûsta sahih ve sağlam ri-

Z İ K İ R 9 5

vâyetlerin varlığını ileri sürerek Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'den şöyle bir hâdise nakleder

:

Ca'fer İbn-i Ebî Tâlib radıyallahü anh: «Rasûlüllah

sallâllahü aleyhi ve sellem kendisine: «Senin ahlâk

ve yaratılışın aynen bana benziyor» buyurduğu

zaman, O, müjde-i nebevinin etkisiyle huzûr-ı peygamberide

ayağa kalktı ve kendinden geçerek dönmeğe

başladı. O'nun sevincinden kaynaklanan bu hareketini

Aleyhissalâtü vesselâm Efendimiz normal karşıladı

ve yasaklayıcı bir tavır içinde bulunmadı.

Bu hâdise dikkate alınarak, semâ ve toplu zikir

meclislerinde, ayağa kalkarak, dönerek ve sallanarak

zikretmenin doğru olduğu İzzüddîn b. Abdüsselâm

gibi büyük imamlar tarafından kabûl edilmiştir.

Bu rivâyetler, sûfîlerin zikir ve semâ meclislerinde,

içinde bulundukları kendinden geçme ve vecd

hâlinin te'sîriyle ayakta ve dönerek zikretmenin cevâzına

kesin ve sarih dinî birer delildir. (İbn Hacer'-

in sözü burada sona erdi.)

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem'den

şöyle buyurduğu nakledilmiştir: «Cenâb-ı Hakk cellecelâlühû

Hz. Âdem aleyhisselâm'ı yeryüzüne indirdiği

zaman, elem ve kederinin etkisiyle üçyüz sene

ağladı.» Bu hadiste ifâde edilen ma'nâyı aşağıdaki hadîs-

i şerif de te'yîd etmektedir:

«Hz. Âdem aleyhisselâm'ın göz yaşlarıyla neslinin

göz yaşları tartılsa, O'nun neslinin göz yaşları

kadar hattâ onlardan daha fazla ağladığı» rivâyet

edilmiştir. Cenâb-ı Hakk tarafından kendisine: «Niçin

bu kadar ağladığı?» sorulduğunda Hz. Âdem aleyhisselâm

şöyle cevap vermiştir:

96

«Allah'ım! Ne cennetini istediğim, ne de cehenneminden

korktuğum için değil, yalnızca yetmiş bin

saf hâlinde arşın etrafında tavâf etmekte olan meleklerinden

ayrı düştüğüm için ağlıyorum. Onlar orada,

dönerek zikrediyor ve kendilerinden geçerek vecd hâlinde

bulunuyorlar. Her biri diğerinin elinden tutarak

yüksek sesle:

«Sen bizim Rabb'ımızsın ve bizim gibi kim olabilir?

Sen bizim habibimizsin. Bizim gibi kim olabilir?»

şeklinde çağırıyorlar. Onların gıbtaya değer olan bu

halleri kıyâmete dek devam edecektir.» Bu cevap üzerine

Cenâb-ı Hakk celle celâlühû Hz. Âdem aleyhisselâm'a:

«Ey Âdem! Başını kaldır da gökyüzüne bak!» buyurdu.

O, gökyüzüne baktığı zaman: «Arşın etrâfında

uçmakta olan melekleri gördü. Yaşarken de arşın

ahvâlini seyredebilmenin verdiği sevinç, Hz. Âdem'in

endişesini hafifletti.» Sûfiler bu hadîs-i şerifi dikkate

alarak: Vecd konusunda meleklerin arş etrâfında zikrederek

dönüşlerini örnek almışlar, mürîdlerin vecd

ve tevâcüd hâlinde kendinden geçercesine zikretmelerini

benimsemiş ve uygun görmüşlerdir. Bu durumda

gerçek vecd'e ermeseler bile, meleklerin vecd hâlini

taklid ile onların davranışlarına benzemeye çalışmaları

da yeterli görülmüştür. Nitekim hadis-i şerifte:

«Ağlayamasanız bile ağlar gibi gözükünüz» buyurulmuştur.

Öyle ise: «Vecd hâline eremeseniz bile,

onlar gibi vecde gelmeye gayret ediniz. Yâni vecde

eremeseniz de tevâcüd ile bu hâli yakalamaya çalışınız

» denilmiştir. (Fetâvâ-yı Halîlî. Hadis için bkz. Taberânî,

Mu'cemü'l-Kebîr, II, 398).

ZİKİR 97

Toplu Zikir ve İstimdâd

SORU:

Cehri zikri esas alan Halvetiyye ve benzeri diğer

tarikat meşâyihinin usûlü üzere, müridlerin zikrederken

halka hâline gelip birbirinin ellerinden tutmaları

ve ayakta dönerek zikretmeleri, zikrederken: «Hû Hû»

veya «Allah, Allah» veya Esmâ-i Husnâ'dan birini yüksek

sesle söylemeleri, zikir esnasında tevessül ve tavassut

maksadıyla arada bir: «Yâ Pir, Yâ şeyhim, yâ

Şeyh Gilânî, Yâ Şâh Nakş-bend, Yâ Seyyid Rifâi, Yâ

Seyyid Bedevi, Yâ Seyyid Celâleddîn-i Rûmi» diye istimdâd

dilemeleri dinimizce câiz midir?

CEVAP:

Bunların hepsi câizdir. İhtilâf da yoktur. Zira Cenâb-

ı Hakk'ı esmâ-i hüsnâsıyla zikretmenin belirli bir

şekli yoktur. Zikrin yeri, zamanı, şekli ve sayısı sınırlandırılmamıştır.

Gizli, açık, yüksek sesle bağırarak,

ayakta, oturarak, dönerek, sallanarak ve elele tutuşarak

çok çeşitli şekillerde zikredilebilir. Ancak dönerek

ve elele tutuşarak ayakta zikretmekten gâye bir

oyun ve eğlence değil, yalnızca ilâhi aşk ve muhabbetin

artması ve Hakk'ı zikretmeye karşı gösterilen ta'-

zim ve hürmetten ibarettir.

Tevessül ve tavassut maksadıyla evliyâullahı hatırlamak,

onlardan şefâat ve yardım istemek, kendilerine

duyulan sevgi hissiyle onlara rabıta yapmak,

gönlünü onlara ve onların davranışlarına bağlamak

dinen uygun ve güzel karşılanan bir durumdur. Bunları

reddetmek ve bu tür davranışlara karşı çıkmak

büyük bir yanlışlıktır.

SORU :

Hicri 1105 yılında Mısırlı âlimlere şöyle bir soru

yöneltilmiştir:

98 TASAVVUF VE TARİKATLARLA İLGİLÎ FETVALAR

Halvetiye ve benzeri diğer tarikat mensûblarının

halka, hâlinde, elele tutuşarak, ayakta ve dönerek zikretmelerini

ileri sürüp onların küfrüne fetvâ veren

kimse hakkında ulemânın görüşü nedir? Bu fikri ileri

sürenler, bu tür zikrin câiz olduğunu söyleyenleri de

tekfir etmektedir. Onların oynayarak, dönerek ve raks

ederek zikretmelerini gösterip, Kur'ân okumak, salât

ü selâm getirmek ve Hakk'ı zikretmek maksadıyla

toplanan bu insanları İslâm'ın dışında saymak isteyenler

için, hadis-i şeriflerden, selef-i salihinden

nakledilmiş, delil olabilecek dinî bir dayanak var mıdır?

Bu sûfiyye topluluğu ile, onları benimseyenlerin

arkasında namaz kılanlara: «Namazlarınızı kazâ ediniz!

» iddiasında bulunmaktalar. Ayrıca böyle bir namazın

câiz olduğunu kabûl eden ve istimdâd kasdıyla

Yâ Seyyid Ahmed Bedevi, Yâ Geylâni, Yâ Rifâî ve

benzeri diğer evliyadan birini çağıran kimse Allah'a

ortak koştuğu için küfrüne fetvâ verilir. Ne var ki

böyle bir istimdâd talebinde bulunan müridler Allah

dostu velîlerden biri ile tevessülü kastetmektedir. Buna

göre mezkûr itirazlar geçerli midir? Enbiyâ ve evliyânın

ismiyle tevessül ve yardım talebi onlar hayatta

iken veya ölümlerinden sonra var mıdır? Yok mudur?

CEVAP:

Bu soruya Büyük Şeyh İmam Allâme Ebu'1-izz Ahmed

el-A'cemî, eş-Şâfi'î, el-Vefâi, el-Ezheri, Hamdele

ve Salvele'den sonra şöyle cevap vermiştir: Bu tür itirazcıların

görüşleri, dini dayanaktan mahrûm olduğu

ve indî mütâlaalardan ileri gitmediği için önemli

değildir. Fikirlerine uyulmaz. Aksine sûfîlerin topluca

küfre girdiğine inanan böyle bir kimse, ta'zir cezasıyla

tecziye edileceği gibi kendisinden imanını yenilemesi

istenir. İslâmî emir ve yasakları üstün bir

ZİKİR 99

hassâsiyetle yaşama gayreti içinde bulunan topluluğa

karşı edeb ve terbiyesizliğinden dolayı ayrıca te'-

dib olunur. Allâme Şûrûnbülâlî ve Allâme Makdisî gibi

şeyhülislâmlardan pek çoğu sûfilerin toplu zikir

meclislerine katılmışlardır. Dinî hükümleri güvenilir

kaynaklarından tarayarak çıkarmaya muktedir en

güçlü âlimler, ilmî tercihlerini yaparak onların saflarına

katılmışlar ve zikir meclislerinde bulunmuşlardır.

Ulemânın bu davranışı en güvenilir bir sened ve

o âlimler de selefin tâ kendisidir.

Sûfilerin toplu zikir esnâsında yaptıkları hareketler

sıradan bir raksetme değildir. Aşk-ı ilâhî karşısında

duyulan kendinden geçme hâlinin ifâdesi olan

sâde bir devrân (: Dönme)'dır. Eğilip bükülerek, iki

kat olurcasına sallanma gibi hareketlerden uzak bulunan

ve içerisinde harama sevkeden bir unsur bulunmayan

rakslar haram değildir. Ancak bir takım çalgı

âletleri harama vesile olan şeyler arasındadır.

Bu düşünceye sâhip olanların: «Sûfîlerin ardında

kılınan namazların kaza edilmesi gerektiği»'ni ileri

sürmeleri, kendilerindeki akide ve inanç bozukluğunun

açık işâretidir. Zira onlar: Namazın kabul edilebilmesi

için ya ma'sûm bir imamın ardında kılınması

gerektiğine inanmakta ya da sûfilerin itikadlarının

küfür olduğunu sanmaktalar. Böyle bir kanaata sâhip

olmaktan Allah'a sığınırız.

Bilindiği gibi günahkâr bir imamın ardında kılınan

namaz sahihtir. Kazâ edilmesi gerekmez. Ne var

ki; imam abdestsiz olur veya elbisesinde ya da namaz

kıldırdığı yerde ibâdetin sıhhatine mânî necâset bulunduğu

anlaşılırsa kılınan namazın i'âdesi gerekir.

Mürîdlerin ve sûfilerin: «Yâ seyyidî, Yâ Bedevi,

100

Yâ Şeyh» diye yüksek sesle yardım talebinde bulunmaları

şirk sayılamaz. Onların bu sözlerinden gâyeleri

Allah'a eş ve ortak koşmak değil, aksine Hakk'ın

huzuruna yüz akıyla çıkabilmek için O'nun sevdiği

ve «Velilerim» diye ifâde buyurduğu dostlarından kılavuzluk

istemek, tevessül ve yardım talebinde bulunmaktır.

Nitekim Cenâb-ı Hak:

«Ey mü'minler! Allah'tan korkunuz ve O'na vuslatta

vesile arayınız» (el-Mâide (5), 35) buyurmaktadır.

Onların bu tür zikretmeleri ve zikirleri esnâsında

da şeyhlerinden yardım istemeleri, kendilerini, Allah'a

ulaştırıcı ve gafletten uzaklaştırıcı bir yolda rehberlik

etmelerini istemekten ibârettir.

Halvetiyye ve benzeri diğer tarikat erbâbının halka

hâlinde, ayakta ve yüksek sesle «Hû, Hû» diye zikretmelerinin

şer'i durumu Allâme eş-Şeyh Muhammed

Şuveyri'ye soruldu. Onların bu davranışlarına

karşı çıkan ve zikirlerinde yaptıkları hareketleri yasaklayan

bir âlimi tanıyıp tanımadığını da sorularına

ilâve ettiler. O şöyle cevapladı:

Vuslata ermek ve gafletten kurtulmak için Halvetilerin

ta'kip ettikleri yol, ma'rifet kazanma ve irfan

elde etme yollarının en büyüklerinden biridir. Pek çok

âlim, imam ve müslümanlara yol gösterme mevkiinde

bulunan bilginler, kalblerinin gafletten kurtulması,

iç dünyalarının huzur duygusu ve Allah şu'ûruna kavuşması,

sırlarının keşfi ve basiretlerinin açılması,

nefsâni isteklerinden sıyrılmak, ve ma'rifet sırlarına

sâhip olanların ahlâkıyla ahlâklanmak için, Halvetiyye

yol ve usûlünü tercih etmişlerdir. Yemin ederek

söyleyebilirim ki; ma'rifet nûrları onlar üzerine

doğmuş, onlar arasında ve yine onlar vasıtasıyla irfân

sırları deverân etmiştir. Onların işlerinin ne ka-

Z İ K İ R 101

dar tatlı ve müşâhedelerinin ne kadar güzel olduğunu

ancak irfan sırrına âşinâ olan âlimler anlar. Halvetilerin

yaptıklarının yasaklanması için bir sebep

yoktur. Ma'nevi terakkiye ermek için ta'kib ettikleri

yol inkâr edilemez. Onların yoluna ve usûllerine karşı

çıkmak için bir delil mevcüd değildir. (Fetâvâ-yı

Halili)

SORU :

Sûfiyye topluluğunun ayağa kalkarak zikir

halkasına dâhil olmaları, devrâna girip döne döne ve

yüksek sesle zikretmeleri ve bir kimsenin bu halkalara

girmesi helâldir diyen kimse kâfir olur iddiasında

bulunan birinin dinî bakımdan durumu nedir? Böyle

kimseye ne lâzım gelir?

CEVAP :

Böyle bir inanç küfürdür. Bu fikirde olanların

iman ve nikâhını tâzelemesi gerekir. Ayrıca şiddetli

bir ta'zîr cezasıyla cezalandırılması lâzımdır. (Fetâvâ-

yı Ali Cemâli)

SORU :

Anlatılan şekliyle cehri zikir icrâ ederken hâlin

galebesi ve zikrin te'siriyle müridlerin «âh», «Hû»,

«Hayy», «Hakk» demeleri câiz midir? Bunlara kâfir

diyenin dini hükmü nedir?

CEVAP :

Müftâ bin olan kavle göre açıktan ye yüksek sesle

zikir kerâhatsiz olarak câizdir. Sûfîlerin döne döne

zikretmeleri, alaya ve hafife alma kasdıyla olmayıp

aksine zikir neticesinde doğan hâlin gâlib gelmesi,

Cenab-ı Hakk'a duyulan sevgi hissinin gönülleri

kuşatması, hâsıl olan şuurlu bir Allah inancıyla O'na

karşı gösterilen ta'zim ve hürmetten ibârettir. Bun-

102

lara kâfirdir diye hükmeden kimsenin kendisi küfr

içindedir. Nefslerimizin kötülüğünden Cenâb-ı Hakk'a

sığınırız. (Fetâvâ-yı Ali Cemâli)

SORU :

Hâfız, Muhakkık, Muhaddislerin şeyhi Allâme Celâleddin

es-Suyûtî'ye şöyle bir soru yöneltildiği Hâvi'l-

fetâvâ isimli eserinde nakledilmektedir:

Zikretmek maksadıyla bir araya gelen sûfîler topluluğu

arasından birisi ansızın ayağa kalkarak zikretmeye

başlasa, diğerleri bu şahsın zikrine mâni olabilirler

mi?

CEVAP:

Böyle bir müridin yaptığı zikir dini ölçülere uygundur.

Asla inkâr edilemez cevâbını vermiştir.

Aynı soruya Şeyhülislâm Sirâcüddin Belkânî'nin

cevâbı ise: Kimse zikredeni zikrinden alıkoyma hakkına

sâhip değildir. Engellemek isteyenin ta'zir cezası

ile tecziyesi gerekir şeklindedir.

Allâme Burhânüddin Enbâsî'nin aynı soruya cevâbı

ise; mezkûr ifâdelere ilâveten şöyledir: Hal sâhibi

olan kimse o hâlin te'sîri altındadır. Yâni zikirle

hâsıl olan hâl onu kuşatmış ve etkisi altına almıştır.

O'nun bu durumunu reddedip inkâr eden kimse bu

hâlden mahrûmdur. Selâmet, bu topluluğun hâlini anlayıp

normal karşılamaktadır. Mâliki ve Hanefi fıkıhçılarından

pek çok imam böyle cevap vermiş ve muhalefet

etmeksizin bu fetvâyı benimsemişlerdir. Durum

böyle iken ayakta zikreden kimse nasıl yadırganabilir?

Cenâb-ı Hakk:

«Allah ü Azimü'ş-şân'ı ayakta, otururken ve ya-

ZİKİR 103

tarken zikredenler...» (Âl-i İmrân (3), 191) âyet-i celilesinde

zikir keyfiyetine işâret buyurmaktadır.

Hz. Âişe radıyallahü anhâ ise: «Hz. Peygamber

sallâllahü aleyhi ve sellem her zaman Cenâb-ı Hakk'ı

zikrederdi..» ifadesiyle Efendimiz'in hâlini anlatmaktadır.

Ayakta zikretmeye, dönme ve raksetme gibi hareketlerin

ilâve edilmesi reddedilemez. Çünkü bu, onların

vecd ve kendilerinden geçme hâlinin şiddetinden

kaynaklanmaktadır. Yukarıda nakledildiği gibi

Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem, bir müjdesini

ilettiği Ca'fer b. Ebi Tâlib'in sevincinden huzûrlarında

dönmesi ve raksetmesini normal karşılamış

ve O'nun bu hareketine mâni olmamıştır.

Kendisine yöneltilen böyle bir soruya Allâme şeyh

Şebrâhti el-Mâliki şöyle cevap vermiştir: «Halvetiyye

Tarikatı ve benzeri diğer tarikat bağlılarının zikirleri

meşhûr olduğu gibi, zikirleri esnâsında zâkirleri kuşatan

ma'nevî hâlin tezâhürü de görülmüştür. Onların

zikir meclislerine nice âlimler ve nice fıkıhçılar

şu âna kadar katılmışlar ve katılmaya devam edegelmişlerdir.

Onlar dinen övgüye lâyık, hayırlı bir yolu

ta'kîp etmektedir. Bu tür zikri anormal karşılayan

ve böyle zikredenlere eziyet etmeye kalkışanlar aşağıdaki

kudsî hadîste ifâde edilen cezâ-yı ilâhiye hak

kazanmış olurlar:

«Benim velîlerimden birine eziyet eden, kin tutan

ve düşmanlık edenlere savaş açarım...» Velî olmadığı

halde onları seven, benimseyen, tavır ve davranışlarını

örnek alan kimseler ise velî kullarımın himâye

kanatları altındadır.

Bizler Mısır'da bulunan Halvetiyye ve Demirtâ-

104

şiyye Tarikatı mensûbları ile Üstâd Kerimüddin Halveti

ve bağlılarının, zikir meclislerinde îman mertebesinden

yakin derecesine ermeye çalıştıklarını görmekteyiz.

Yine zikirleri sırasında Cenab-ı Hakk'ın

ism-i şerifini azametine lâyık bir ta'zimle anmaya çalıştıklarına

şâhid olmaktayız. Böylesine feyz ve bereket

dolu zikirlerle zâkirlerin sırları gaflet duygularından

arınmakta, huzur hissiyle dolmakta, iç dünyâları

diri ve etkili bir Allah şuûruna sahip olmaktadır.

Böylelerinin küfrüne inanan kimsenin kendisi

küfre girmiş olur. Onların namazları da gerçek anlamda

bir namaz olup sahihtir. Bu durum karşısında

onları tekfir eden kimse îmanını tazelemelidir. İdarecilere

düşen ise: onları korumak ve haklarında konuşulması

uygun olmayan söylentilere mâni olmaktır.

Böylesine Hakk'ı zikretmeye çalışanlara muhabbet

duyan ve onlara sevgi besleyenler de onlardan sayılır.

Arkalarından dedi-kodu yapmak, aleyhlerinde

konuşmak doğru değildir. Halvet ve celvet tallerinde

Hakk'ı zikretmeleri, nafile namaz ve oruçları ile onlar

Allah katında beşeriyete rahmet vesilesi olan velî

ve efendilerdir. İbâdet, zikir ve davranışlarıyla Hakka

yakınlık kazanmış bu insanlara karşı çıkanlara

itibar edilmez. Çünkü onlar böyle bir yakınlıktan ve

bu yakınlığın sebep olduğu halden mahrum kimselerdir.

(Fetâvâ-yı Halîlî)

SORU:

Sûfîlerin kabul ettiği şekilde, ayakta, yüksek sesle

zikrederek raks ve devrân etmek, halka hâlinde

«Hû Hû» diye zikretmek haramdır şeklinde Bezzâziyye,

Tahtâvî, Câbi'u'l-fetâvâ ve Tarîkat-ı Muhammediyye

gibi bazı kitaplarda fetvalar yer almaktadır.

Hattâ mezkûr kitaplarda bunların helâl olduğunu ileri

sürenlerin de küfrüne hükmedilmiştir. Bu sözler

ZİKİR 105

doğru mudur? Açıklanan şekliyle zikretmenin haram

olduğuna işâret eden âyet-i kerîme ve hadis-i şerifler

var mıdır? Bazı âlimlerin haram olduğunu söylemeleri

hakîkata uygun mudur?

CEVAP :

Adı geçen zikir şeklinin haram olduğu husûsunda

hiçbir delil yoktur. Yasak olduğunu ileri süren fikirlerin

hepsi de zayıf ve mesnedsizdir. Meselenin

özünü kendilerinin kavrayamamasından ya da hissî bir

takım kıskançlıklardan kaynaklanması gerektir. (Fetâvâ-

yı Ali Cemâli)

SORU:

Sûfilerin zikrederken seslerini yükseltmeleri, ayağa

kalkarak »Hû Hû» diye halka olup dönmeleri, zikir

esnasında enbiyâ, evliyâ ve sâlih kimselerin isimlerini

zikrederek tevessül etmeleri, onlardan medet uma

rak yardım talebinde bulunmaları, zikrederken sağa,

sola ve diğer yönlere doğru sallanmaları, raksederek

semâ yapmaları, vecd ve tevâcüd gösterisinde bulunmaları,

mûsikî nağmeleri ile beyitler, şiirler ve na'tlar

söylemeleri, bunları belirli bir usûl ve edeb çizgisi

içerisinde icrâ etmeleri dînî bakımdan ibadet sayılır

mı? Mezkûr zikir türü câmi ve mescidlerde icrâ

edilirken, ma'bedlerde böyle zikretmek câiz değildir

diye onların zikrine mâni olunabilir mi?

CEVAP:

Bunların hepsi meşru, câiz ve faziletli ibâdetlerdendir.

Dînen kimsenin buna mâni olmaya hakkı yoktur.

Böylesi zikir meclislerine karşı çıkmaya kimse

yetkili değildir. Hattâ Askâb-ı Kirâm'ın zikrederken

şiddetli rüzgârın etkisiyle sallanan ağaçlar gibi sallandıkları

rivâyet edilmiştir. îçki, zinâ ve livâta gibi

ilâhi yasaklardan uzak bulunan mûsikî nağmeleriy-

106

le şiirler ve beyitler okunması câizdir. Bunların buzağıya

tapan yahûdilere değil, arşın etrafında dönerek

zikreden meleklere veya Hz. Peygamber sallâllahü

aleyhi ve sellem'in huzûr-ı sa'âdetlerinde dönen

Ca'fer-i Tayyar'a benzetilmeleri gerekir.

Zikir ve Semâ

SORU :

Sûfilerin zikrederken seslerini yükseltmeleri, raks

etmeleri, halka hâline gelerek «Hû Hû» diye dönmelerine

karşı çıkmak câiz midir? Değil midir? Nebilere,

velîlere ve sâlih kimselere tevessül etmek, onların

isimleriyle Cenâb-ı Hakk'tan himmet dilemek doğru

mudur? Zikrederken sallanmak, semâ yapmak bâtıl

mıdır? Bir oyun ve eğlence midir? Değilse helâl mıdır?

Üzerinde zikrederken raksedilen hasır yıkanmadıkça

namaz için kullanılamaz diye buna karşı çıkan

ve iddiasına Kadıhân isimli fetvâ kitâbından delil

gösteren bir kimsenin dayandığı dinî bir mesned var

mıdır? Yok mudur? Zikir esnasında raksetmek ve vecd

gösterisinde bulunmak Sâmiri'nin icâd ettiği bir şeydir.

Pâdişah ve idârecilerin bu gibi kimselerin camiye

girmelerini engellemeleri gereklidir iddiaları geçerli

midir? Zikrederken döne döne yürümek mekrûh

mudur? Bazıları böyle yapanların küfrüne hükmettiler

mi? Hz. Peygamber sallâllahü aleyhi ve sellem'-

den: «Zikir hâlinde yürüyen, kendinden geçerek yere

düşen ve odun gibi kaskatı kesilen birini gördüğünde

ashâbına: onu boğazlayın, üzerine de bu direkleri atın.

Onlar îmanlarını tâzelemedikçe yerimden ayrılmam»

şeklinde bir rivâyet var mıdır? Sünnet-i seniyye'de

böyle bir hâdisenin vukûu vârid midir? Bezzâziyye

isimli eserde: Sûfilerin zikrederken dönmeleri bir

Z I K I R 107

oyun ve eğlenceden ibârettir. Onların bu davranışları

müşriklerin hareketlerine benzemektedir şeklinde bir

kayıt var mıdır? Tahâvî, sûfilerin devrânı haramdır.

Onların Devrân zikrine katılmak ta haramdır diye

fetvâ vermiş midir? Câmiu'l-Fetâvâ sâhibi: Sûfilerin

ayakta ve dönerek zikretmeleri haramdır. Bunu helâl

kabûl etmeleri onların küfre girmelerine sebep olur

demiş midir? Tartûşî, onların Devrân şeklindeki raksa

benzer zikirleri Sâmiri'nin ihdâs ettiği bir raksdan

ibârettir demiş midir? Devrân zikri haram mıdır? Böyle

bir zikir kâfirlere ve müşriklere benzemek midir?

Adı geçen konularda bizi şüphe ve tereddütlerden kurtaracak

kadar yeterli, iddia sâhiplerinin fikirlerini çürütecek

kadar da geçerli cevaplar vereceğiniz ümidi

ile, Cenâb-ı Hakk'ın iyiliğiniz karşısında sizi cennet

sevâbı ile mükâfatlandırması temenni ve niyaz olunur.

CEVAP:

Sûfilere, zikir ve ibâdetlerinden dolayı karşı çıkan

kimse ya hissi ve nefsânî bir garazından dolayı

itiraz etmektedir ki böyle bir itiraz üzerinde durmaya

değmeyecek kadar geçersiz ve boş bir iddiadır. Ya